तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

११० तैत्तिरीये आरण्यके

वरु॑णश्च । धा॒ता चार्य॒मा च॑ । अं॒शश्च॒ भग॑श्च । इ- न्द्र॑श्च विव॒स्वाँश्चेत्ये॒ते^(१०)। ^(११)हिर॑ण्यगर्भो ह॒ꣳसः शुचि॑-

---

अथ ब्राह्मणवाक्यमुच्यते । ^{(९)}“ताननुक्रमिष्यामः”^{(९)} इति। अष्टपुत्रमिति ये पुत्राः सूचिताः ‘तान्’ पुत्रान्, ‘अनु’क्रमेण, वक्ष्यामः ॥

कल्पः । मित्रश्च वरुणश्चेत्यष्टौ दिश्या इति । पाठस्तु । ^{(१०)}मित्रश्च ॰ विवस्वाँश्चेत्येते”^{(१०)} इति । मित्रादिनामान्ये- वात्र मन्त्राः । मित्रस्त्या देवतयाऽङ्गिरस्वदित्युपधानं द्रष्टव्यं । ‘इत्येते’ मित्रवरुणादयोऽष्टौ पुत्रा उक्ताः ॥

अथ मन्त्रचतुष्टयस्य प्रतीकानि दर्शयति । ^{(११)}“हिरण्य- गर्भो ॰ तदित्पदमिति”^{(११)} इति । हिरण्यगर्भ इत्ययं मन्त्र ऊर्ध्वा अस्येत्यनुवाके व्याख्यातः । हंसः शुचिषदित्ययं मन्त्र इन्द्रस्य वज्रोसीत्यनुवाके व्याख्यातः । ब्रह्मजज्ञानमित्ययं मन्त्रो- भ्यक्तादिश्या इत्यनुवाके व्याख्यातः । तदित्पदमित्ययं मन्त्र उदस्थाषीत् सवितेत्यनुवाके व्याख्यातः । तत्र हिरण्यगर्भ इति मन्त्रो हिरण्मयपुरुषोपधानार्थः । हंसः शुचिषदिति मन्त्रः पुष्करपर्णोपधानार्थः । ब्रह्मजज्ञानमिति मन्त्रोरुकोपधानार्थः। तदित्पदमिति मन्त्रः कूर्मोपधानार्थः । एतदेवाभिप्रेत्य कल्पे निहितं । पुष्करपर्णं हिरण्मयं पुरुषं कूर्ममिति । ‘इति’शब्दः प्रतीकसमाप्त्यर्थः ॥