तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

३ प्रपाठके ११ अनुवाकः । ३०१

म॒ग्निं जग॑तः प्रति॒ष्ठां । दि॒व आ॒त्मानꣳ॑ सवि॒तारं॒ बृह॒- स्पतिं॑ । च॒तुर्होता॑रं प्र॒दिशोनु॑कॢ॒प्तं । वा॒चो वी॒र्यं॑ ।

---

तदेवं दशहोतृहृदयाख्यो मन्त्रोऽभिहितः । अथ चतुर्होतृ- हृदयाख्यो मन्त्रोऽभिधीयते । तत्र तिस्र ऋचस्तासु प्रथमा- माह । (१)“ब्रह्मेन्द्रमग्निं ॰ तपसान्वविन्दत्”(१) इति । ‘ब्रह्मा’ चतुर्मुखः, ‘इन्द्रं’ परमैश्वर्ययुक्तं परमात्मानं, ‘तपसा’, ‘अन्व- विन्दत्’ अन्विष्य लब्धवान्, तद्दर्शपूर्णमासं सृष्टिसाधनं किमिति विचार्य चतुर्होतुमन्त्ररूपेणावस्थितं परमात्मानं निश्चित- वान् इत्यर्थः । तथा च ब्राह्मण* आम्नायते । प्रजापतिर- कामयत दर्शपूर्णमासौ सृजेयेति । स एतं चतुर्होतारमप- श्यदिति । कीदृशमिन्द्रं, ‘जगतः प्रतिष्ठां’, ‘अग्निं’ सर्वस्य जगत आधाररूपो योऽयं चातुर्होत्रचितिरूपोऽग्निः तत्स्वरूपं, ‘दिव आत्मानं सवितारं’ द्युलोकस्य प्रकाशकत्वेनात्मवदवस्थि- तोयः सविता तद्रूपं, तथा ‘बृहस्पतिः, योऽयं देवगुरुस्तद्रूपेणाव- स्थितं, ‘प्रदिशः’ सर्वान् प्रदेशान्, ‘अनुकॢप्तं’ सर्वेषु प्रदेशेष्वव- स्थितं, ‘चतुर्होतारं’ पृथिवीहोतेत्यादिमन्त्रस्वरूपं, ‘वाचः’, ‘वीर्यं’ सर्वस्वं, वेदरूपायाः वाचः सारभूतं ॥

अथ द्वितीयामृचमाह । (१)“अन्तः प्रविष्टः कर्त्तारमेतं ॰ कवयो निचिक्युः”(२) इति । ‘कवयः’ विद्वांसः वेदशास्त्रपारं

---

* ब्राह्मणमिति F पुस्तकपाठः