तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

३८६ तैत्तिरीये आरण्यके

^(७)ऋ॒ध्यास॑म॒द्य । म॒खस्य॒ शिरः॑^(७) ॥ २ ॥ ^(८) म॒खाय॑ त्वा । म॒खस्य॑ त्वा शी॒र्ष्णे^(८) ।

कल्पः । ^(७)“ऋध्यासमद्य” इति मृत्खननेऽभ्रिया प्रहृत्य “मखस्य शिरः”^(७) इत्युपाददीत । ‘अद्य’ अस्मिन् दिने, ‘ऋध्यासं’ कर्मणा समृद्धो भूयासं । इदं मृद्रूपं ‘मखस्य शिरः’ यज्ञस्य शिरःस्थानीयं प्रवर्ग्यपात्ररूपं ॥

मन्त्रद्वयं सहैव व्याचष्टे । “ऋध्यासमद्य मखस्य शिर इत्याह । यज्ञो वै मखः । ऋध्यासमद्य यज्ञस्य शिर इति वा वैतदाह” इति । (५प्र०।२अ०।१२म०) ॥

कल्पः। ^(८)“मखाय त्वा” इति हरति “मखस्य त्वा शीर्ष्णे”^(८) इति कृष्णाजिने निर्वपतीति । हे मृत्तिके, त्वां ‘मखाय’ यज्ञार्थं, हरामीति शेषः । तथा त्वां ‘मखस्य’ यज्ञस्य, ‘शीर्ष्णे’ शिरोरूपप्रवर्ग्यार्थं, निर्वपामीति शेषः ॥

मन्त्रद्वयं सहैव व्याचष्टे । “मखाय त्वा मखस्य त्वा शीर्ष्णे इत्याह । निर्दिश्यैवेनद्धरति ॥ ७ ॥” इति । (५प्र०।२अ०। १३म०) ‘निर्दिश्यैव’ यज्ञार्थं इह हरणनिर्वपने कथयित्वैव, ‘एनत्’ मृत्खरूपं, ‘हरति’ निर्वपति, चेति द्रष्टव्यं ॥

यदुक्तं सूत्रकारेण, एवं द्वितीयं तृतीयञ्च हरति तूष्णीञ्चतुर्थं यावतीं मृदं प्रवर्ग्यपात्रेभ्यः आप्तां मन्यत इति । तदिदं विधत्ते । “त्रिर्हरति । त्रय इमे लोकाः । एभ्य एव लोकेभ्यो