तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

८५८ तैत्तिरीये आरण्यके

अथ अष्टत्रिंशोऽनुवाकः ।

(१)अ॒ङ्गुष्ठ॑मात्रः पुरु॑षोऽङ्गुष्ठं॑ च समाश्रि॑तः । ईशः॑ सर्व॑स्य जग॑तः प्रभुः प्रीणा॑ति वि॒श्वभुक्^{(१)} ॥ अनु० ३८ ॥

---

ग्रथनहेतुरसि । तादृशः त्वं 'रुद्रः' तदभिमानिदेवतारूपः 'अन्तकः' दुःखस्य विनाशकः, भूत्वा 'मा' मां, 'विश' मच्छरीरे प्रविष्टो भव । 'तेन' मद्भुक्तेन, 'अन्नेन' 'आप्यायस्व' मामभिवर्द्धय ॥

इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा-रण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञि-क्यामुपनिषदि सप्तत्रिंशोऽनुवाकः ॥

---

अथ अष्टत्रिंशोऽनुवाकः ।

क्षुधादिजनितचित्तविक्षेपशान्तेरूर्ध्वं भोक्तुर्जीवस्य परमेश्वर-रूपत्वानुसन्धानहेतुं मन्त्रं दर्शयति । $^{(१)}$"अङ्गुष्ठमात्रः ० प्रीणाति विश्वभुक्"$^{(१)}$ इति । हृदयमध्यगत आकाशः स्वाङ्गुष्ठपरिमितः, तत्र वर्त्तमाना बुद्धिरपि तावती, तया विच्छिन्नो जीवरूपः पुरुषोऽपि 'अङ्गुष्ठमात्रः', स च स्वकीयया ज्ञानक्रियाशक्त्या 'अङ्गुष्ठं', 'समाश्रितः', 'च'कारान्मस्तकञ्चाश्रितः, आपादमस्तक-व्यापीत्यर्थः । स चोपाधिसम्बन्धमन्तरेण स्वकीयेन वास्तवेन रूपेण 'सर्वस्य जगतः', 'ईशः' नियन्ता, अतएव 'विश्वभुक्' सर्वं