तन्त्रालोक (प्रथम भाग - जयरथ विवृति सहित)

श्लोक १६४ ] प्रथमाह्निकम् । १६६ भेदोपभेदवैविध्या- न्निःसंख्यत्वमवान्तरात् ॥१६४॥ ग्राह्याः उच्चाराद्याः । बाह्याः कुण्डमण्डलादयः । उच्चारादयो हि ग्राह्यभूमिगताः बाह्यत्वेन अवसिता अपि चक्षुरादिबाह्येन्द्रियागोचरत्वात् प्रमात्रन्तरासा- धारणत्वाच्च न बाह्याः । कुण्डमण्डलादयः पुनर्बाह्ये- न्द्रियगोचरत्वात् साधारणयाच्च बाह्याः सन्तो ग्राह्याः इत्युक्तम् 'ग्राह्यबाह्यविभेदिनाम्' इति । एवं नियतभेदवत्त्वेऽपि एषामेव अवान्तरभेदात् भेदोपभे- दनानात्वात् निःसंख्यत्वं बहुप्रकारत्वम् इत्यर्थः । तथाहि - उच्चारस्य प्राणादिभेदात् प्रथमे पञ्च भेदाः, तत्रापि विन्दुनादादयो बहव उपभेदाः, एवमपि उच्चार्यमाणानां मन्त्राणामानन्त्यम् इत्यसंख्यभे- दत्वम् ॥१६४॥ एवं च 'यतो नान्या क्रिया नाम................।'

---

पं० २ ख० पु० निःसंख्यात्वमिति पाठः । पं० ५ क० पु० इन्द्रियगोचरादिति पाठः । पं० ६ ख० पु० एषामेवान्तरभेदादिति पाठः । पं० ११ क० पु० प्रथमं पञ्च भेदा इति पाठः ।