तन्त्रालोक (प्रथम भाग - जयरथ विवृति सहित)

६८ श्रीतन्त्रालोकः । न नवं किंचिदायुष्मतोत्प्रेक्षितम् । तत्र चोक्तो दोषः ‘अकर्ताहं भवामि’ इति ज्ञानं सांख्यानाम् । ते हि निष्क्रियमेवात्मानमभ्युपागमन्, अन्यथा हि तस्य चैतन्यं न स्यात्-अचेतनानामेव क्षीरादीनां क्रिया- वत्त्वोपलब्धेः । अयुक्तं चैतत्,-अकर्तृत्वे हि पुरुषस्य अनिर्मोक्षः स्यात्, अकिंचित्करत्वे हि पुरुषस्योत्प- न्नेऽपि विवेकदर्शने स्वरूपेणावस्थानं न स्यात्,- प्रवृत्तिस्वभावायाः प्रकृतेरौदासीन्यायोगात्, तं प्र- त्यपि पुनः संभावनायाः संभवात् । न च प्रकृतेः ‘दृष्टाहमनेन’ इति ‘न पुनरेतदर्थमहं प्रवर्ते’ इत्य- नुसन्धानमस्त्याचैतन्यादस्याः - प्रेक्षाकारित्वाभा- वात् । एवं चेयं कृतेऽपि शब्दाद्युपलम्भे यथा पुनस्तदर्थं प्रवर्त्तते, तथा कृतायामपि विवेकख्यातौ पुनरपि तदर्थं प्रवर्त्तिष्यते,-स्वभावस्यानपेतत्वात् । एवमपि कृतमकृतं न भवति - इति संकुचितमपि पं० १ क० पु० चोक्तदोष इति समस्तः पाठः । पं० ६ क० पु० उत्पन्नेऽपि प्रकृतिपुरुषविवेकेति पाठः । पं० १२ क० पु० अकृतं भवति इति पाठः ।