तन्त्रसार (महामाहेश्वर अभिनवगुप्त - तन्त्रालोक का प्रामाणिक सार-संग्रह सटीक)

आ. ८ ] तन्त्रसार-अभिनवगुप्त [ ७५ निजतन्त्रदृशा तं कल्पितं दर्शयामः । तत्र परमेश्वरः पञ्चभिः शक्तिभिः निर्भर इत्युक्तम्, स स्वातन्त्र्यात् शक्तिं तां तां मुख्यतया प्रकटयन् पञ्चधा तिष्ठति । चित्प्राधान्ये शिवतत्त्वम्, आनन्दप्राधान्ये शक्तितत्त्वम् इच्छाप्राधान्ये सदाशिवतत्त्वम्—इच्छाया हि ज्ञान-क्रिययोः साम्यरूपा- भ्युपगमात्मकत्वात्, ज्ञानशक्तिप्राधान्ये ईश्वरतत्त्वम्, क्रियाशक्तिप्राधान्ये, विद्यातत्त्वम् इति । अत्र च तत्त्वेश्वराः शिव-शक्ति-सदाशिवेश्वरानन्ताः- बह्वेव निवृत्तौ, एषां सामान्यरूपाणां विशेष अनुगतिविषयाः पञ्च, तद्यथा—शाम्भवाः शाक्ताः मन्त्रमहेश्वराः मन्त्रेश्वराः मन्त्रा,—इति शुद्धोध्वा । इयति साक्षात् शिवः कर्ता, अशुद्धं पुनरध्वानमनन्तापर- नामाघोरेशः सृजति, ईश्वरेच्छावशेन प्रक्षुब्धभोगलोलिकानामणूनां भोगसिद्धयर्थम् । तत्र लोलिकोऽपूर्णम्मन्यतारूपः परिस्पन्दः अकर्मकमभि- लाषमात्रमेव भविष्यदवच्छेदयोग्यतेति न मलः पुंसस्तत्त्वान्तरम् । रागतत्त्वं तु कर्मावच्छिन्नोऽभिलाषः । कर्म तु तत्र कर्ममात्रं, बुद्धिधर्मस्तु रागः कर्मभेदचित्र इति विभागो वक्ष्यते । सोऽयं मलः परमेश्वरस्य स्वात्मप्रच्छादनेच्छाताः नान्यत् किंचित्, वस्त्वपि च तत्—परमेश्व- रेच्छात्मकतैव धरादेरपि वस्तुत्वात् । स च मलो विज्ञानकेवले विद्यमानो ध्वंसोन्मुख इति न स्वकार्यं कर्म आप्याययति । प्रलयकेवलस्य तु जृम्भमाण एव आस्त इति मलोपोद्वलितं कर्म संसारवैचित्र्योभोगे निमि- त्तम्—इति तद्भोगवासनानुविद्धानामणूनां भोगसिद्धये श्रीमान् अघोरेशः सृजति इति युक्त-मुक्तं, मलस्य च प्रक्षोभ ईश्वरेच्छाबलादेव जडस्य स्वतः कुत्रचिदपि असामर्थ्यात् । अणूनां किल चिदचिद्रूपावभास एव, तस्यचिद्रूपमैश्वर्यमेव, अचिद्रूपतैव मलः, तस्य च सृजतः परमेश्वरेच्छा- मयं तत एव च नित्यं स्रक्ष्यमाणवस्तुगतस्य रूपस्य जडतयाभासयि- ष्यमाणत्वात् जडं सकलकार्यव्यापनादिरूपत्वाच्च व्यापकं मायाख्यं तत्त्वम् उपादानकारणं, तदवभासकारिणी च परमेश्वरस्य माया नाम शक्तिस्ततोऽन्यैव । एवं कलादितत्त्वानां धरान्तानामपि द्वैरूप्यं निरूप्यम् । अत्र च द्वैरूप्ये प्रमाणमपि आहुरभिनवगुप्तगुरवः । यत् संकल्पे भाति तत्पृथग्भूतं बहिरपि अस्ति स्फुटेन वपुषा घट इव । तथा च मायाकलादिखपुष्पादेरपि एषैव वर्तनी इति केवलान्वयी हेतुः । अनेन च मायाकलाप्रकृतिबुद्ध्यादिविषयं साक्षात्काररूपं ज्ञानं ये भजन्ते तेऽपि सिद्धाः सिद्धा एव । एवं स्थिते मायातत्त्वात् विश्वप्रसवः । स च यद्यपि अक्रममेव तथापि उक्तदृशा क्रमोऽवभासते इति । सोऽपि उच्यते, तत्र