उपदेशसाहस्री (आदि शङ्कराचार्य - गद्य व पद्य भाग)

अथात्ममनःसंवादप्रकरणम् ॥ १९ ॥ CHAPTER XIX A CONVERSATION BETWEEN THE SELF AND THE MIND प्रयुज्य तृष्णाज्वरनाशकारणं चिकित्सितं ज्ञानविराग- भेषजम् । न याति कामज्वरसन्निपातजां शरीरमालां शतयोगदुःखिताम् ॥ १ ॥

1. One does not meet with the distress caused by a series of hundreds of bodies, which has its origin in a swoon due to the fever of desires if one places oneself under the treatment in which medicines are Knowledge and dispassion, the causes of the destruc- tion of the fever of desires (mentioned before). अहं ममेति त्वमनर्थमीहसे परार्थमिच्छन्ति तवान्य ईहितम् । न तेऽर्थबोधो न हि मेऽस्ति चार्थिता ततश्च युक्तः शम एव ते मनः ॥ २ ॥
2. Oh my mind, you indulge in vain ideas like ‘me’ and ‘mine.’ Your efforts, according to others,¹ ¹ The Sânkhyas.

1-5] A CONVERSATION BETWEEN THE SELF AND MIND 289 are for one¹ other than yourself. You have no con- sciousness of things and I have no desire of having anything. It is, therefore, proper for you to remain quiet. यतो न चान्यः परमात्सनातनात्सदैव तृप्तोऽहमतो न मेऽर्थिता । सदैव तृप्तश्च न कामये हितं यतस्व चेतः प्रशमाय ते हितम् ॥ ३ ॥ 3. As I am no other than the Supreme Eternal One I am always contented and have no desires. Always contented I desire no welfare for myself, but I wish your welfare. Try to make yourself quiet, Oh mind. षडूर्मिमालाभ्यतिवृत्त एव यः स एव चात्मा जगतश्च नः श्रुतेः । प्रमाणतश्चापि मया प्रवेद्यते मुधैव तस्माच्च मनस्तवेहितम् ॥ ४ ॥ 4. One who is by nature beyond the six continual waves² is, according to the evidence of the Srutis, the Self of us and the universe. This is what I know from other³ sources of knowledge also. Your efforts are, therefore, all in vain. त्वयि प्रशान्ते नहि चास्ति भेदधीर्यतो जगन्मोहमुपैति मायया । ग्रहो हि मायाप्रभवस्य कारणं ग्रहाद्विमोके नहि सास्ति कस्यचित् ॥ ५ ॥ ¹ The Purusha, the Self (according to the Sânkhyas). ² (1) Hunger and (2) thirst, the properties of the vital force, (3) grief and (4) delusion, of the mind, (5) old age and (6) death, of the body. ³ E.g., Bh. Gîtâ, 10. 20. 19

290 A THOUSAND TEACHINGS [CHAP. XIX 5. There is no idea of difference left deluding people through wrong notions when you are merged.¹ For the cause of all wrong notions is the perception of (the reality of) difference. These wrong notions vanish as soon as one is free from this perception. न मेऽस्ति मोहस्तव चेष्टितेन हि प्रबुद्धतत्त्वस्त्वसितो ह्यविक्रियः । न पूर्वतत्त्वोत्तरभेदता हि नो वृथैव तस्माच्च मनस्तवेहितम् ॥ ६ ॥ 6. I am not deluded by your efforts. For I have known the Truth and am free from all bondage and change. I have no difference in the conditions preced- ing the knowledge of Truth and succeeding it. Your efforts, oh mind, are, therefore, useless. यतश्च नित्योऽहमतो न चान्यथा विकारयोगे हि भवेद्- नित्यता । सदा प्रभातोऽहमतो हि चाद्वयो विकल्पितं चाप्यसदित्यवस्थितम् ॥ ७ ॥ 7. As I am eternal I am not otherwise. Transitori- ness is due to the connection with changes. I am always self-effulgent and therefore without a second. It is ascertained that everything created (by the mind) is non-existent. अभावरूपं त्वमसीह हे मनो निरीक्ष्यमाणे न हि युक्तितो- ऽस्तिता । सतो ह्यनाशादसतोऽप्यजन्मतौ द्वयं च चेतस्तव नास्तितैष्यते ॥ ८ ॥ ¹ In Ignorance e.g., in deep sleep.

5-10] A CONVERSATION BETWEEN THE SELF AND MIND 291 8. Scrutinised through the reasoning that reality¹ is never destroyed and unreality never born you have no (real) existence. You are, therefore, Oh my mind, non-existent in the Self. Having both birth and death you are accepted as non-existent. द्रष्टा च दृश्यं च तथा च दर्शनं भ्रमस्तु सर्वस्तव कल्पितो हि सः । दृशेश्च भिन्नं न हि दृश्यमीक्ष्यते स्वप्नप्रबोधेन तथा न भिद्यते ॥ ९ ॥ विकल्पना वापि तथाद्वया भवेदवस्तुयोगात्तदलातचक्रवत् । न शक्तिभेदोऽस्ति यतो न चात्मनां ततोऽद्वयत्वं श्रुति- तोऽवसीयते ॥ १० ॥ 9, 10. As everything—the seer, seeing and the seen—is a false notion superimposed by you and as no object of perception is known to have an existence independent of that of the Self, (the Self is one only). When this is so, the Self in the state of deep sleep² does not differ from Itself when in waking (or dream). Unreal like the circular³ form of a burning torch superim- position also⁴ (has no existence independent of that of) the non-dual Self. The oneness of the Self is ascertained from the Srutis as the Self has no division within Itself on account of different powers⁵ and as It is not different (in different bodies). ¹ See Bh. Gîtâ, 2. 16. ² The non-dual Self only exists in deep sleep. See Br. U., 4. 3. 32. ³ When it is moved round. ⁴ Like the seer, seeing and the seen which are superimposed. ⁵ See Br. U. 4. 3. 23—30.

292 A THOUSAND TEACHINGS [CHAP. XIX मिथश्च भिन्ना यदि ते हि चेतनाः क्षयस्तु तेषां परि- माणयोगतः । ध्रुवो भवेद्भेदवतां हि दृष्टतो जगत्क्षय- श्चापि समस्तमोक्षतः ॥ ११ ॥ 11. If, according to you, souls were mutually dif- ferent and so·limited (by one another) they would meet with destruction as all such things are seen to come to an end. Again, all being liberated, the whole world would meet with extinction. न मेऽस्ति कश्चिन्न च सोऽस्मि कस्यचिद्यतोऽद्वयोऽहं न हि चास्ति कल्पितम् । अकल्पितश्चास्मि पुरा प्रसि- द्धितो विकल्पनाया द्वयमेव कल्पितम् ॥ १२ ॥ 12. There is no one who belongs to me nor is there anyone to whom I belong as I am without a second. The (world which is) superimposed does not exist. My existence¹ being known to be anterior to superimposition, I am not superimposed. It is duality only that is so. विकल्पना चाप्यभवे न विद्यते सदन्यदित्येवमतो न नास्तिता । यतः प्रवृत्ता तव चापि कल्पना पुरा प्रसिद्धेर्न च तद्विकल्पितम् ॥ १३ ॥ 13. The unborn Self² can never be regarded as non-existent because there cannot be the superimposi- tion of existence or non-existence on It. What exists ¹ The Final substratum of all superimposition. ² The Self, the substratum of all superimposition.

11-15] A CONVERSATION BETWEEN THE SELF AND MIND 293 prior to your coming into (apparent) existence and on which you yourself are superimposed cannot Itself be superimposed. असद्द्वयं तेऽपि हि यद्यदीक्ष्यते न दृष्टमित्येव न चैव नास्तिता । यतः प्रवृत्ता सदसद्विकल्पना विचारवद्द्वापि तथाद्वयं च सत् ॥ १४ ॥ 14. The duality pervaded by you is unreal. That It is not seen is no reason that the Self does not exist. That from which the wrong notions of existence and non-existence proceed¹ (must exist). And just as a deliberation ends in a conclusion, so, (all things super- imposed have a final substratum) in the really existing and non-dual Self. सदभ्युपेतं भवतोपकल्पितं विचारहेतोर्यदि तस्य नास्ति- ता । विचारहानाच्च तथैव संस्थितं न चेत्तदिष्टं नितरां सदिष्यते ॥ १५ ॥ 15. If the duality, created by you and assumed by us to be real so that an investigation of the Truth might be possible, were non-existent² Truth would remain unascertained owing to the investigation becoming impossible. The existence³ of a reality must be accepted as a matter of course if an un- ascertained nature of Truth is not desirable. ¹ I.e., are superimposed on It. See verse 16, chapter 16. ² A void. ³ Non-dual existence which is common to all dual phenomena must be accepted as real. But excluding one another, phenomena themselves are not persistent in their existence and are, therefore, unreal. See Sankara's Commentary on Bh. Gîtâ, 2. 16.

294 A THOUSAND TEACHINGS [CHAP. XIX असत्समं चैव सदित्यपीति चेदनर्थवत्त्वान्नृशृङ्गतुल्य- तः । अनर्थवत्त्वं त्वसति ह्यकारणं न चैव तस्मान्न विपर्ययेऽन्यथा ॥ १६ ॥ 16. (Objection). What is called real ¹ is, as a matter of fact, unreal like a human horn as it does not serve ² any purpose. (Reply). That a thing serves no purpose is no reason why it should be unreal and that a thing serves some purpose is no reason, on the other hand, why it should be real. असिद्धतश्चापि विचारकारणाद्द्वयं च तस्मात्प्रसृतिं च मायया । श्रुतेः स्मृतेश्चापि तथा हि युक्तितः प्रसिद्धय- तीत्थं न तु युज्यतेऽन्यथा ॥ १७ ॥ 17. Your inference is wrong (because reality serves some purpose) as It is the subject-matter of deliberation and also the source of all duality proceeding from It under the influence of Mâyâ, according to the Srutis,³ the Smritis⁴ and reason⁵. Thus it is reasonable (that the Self, though changeless, serves some purpose). Otherwise (i.e., as a matter of reality) it is not reason- able (that a thing, either permanent or momentary, serves any purpose). विकल्पनाचापि विधर्मकं श्रुतेः पुरा प्रसिद्धेश्च विकल्प- तोऽद्वयः । न चेति नेतीति यथा विकल्पितं निषिध्य- तेऽत्राप्यवशेषसिद्धये ॥ १८ ॥ ¹ In the Vedas. ² In the opposite case it becomes momentary according to the objector. ³ Sw. U., 4. 10. ⁴ Bh. Gîtâ., 9. 10. ⁵ Chh. U. 6. 1. 4—6.

16-20] A CONVERSATION BETWEEN THE SELF AND MIND 295 18. According to the Śruti¹ It is of a nature contrary to that of superimposition. This One is without a second as It is also known to have an eternal existence even prior to all superimposition. Unlike everything superimposed on It, which is negated on the evidence of the Śruti,² ‘Not this, not this’, It is not negated and, therefore, left over. अकल्पितेऽप्येवमजेऽद्वयेऽक्षरे विकल्पयन्तः सदसच्च जन्मभिः । स्वचित्तमायाप्रभवं च ते भवं जरां च मृत्युं च नियान्ति संततम् ॥ १९ ॥ 19. Those who, owing to false notions in their own minds, superimpose the ideas of existence, non-existence, etc.³ on the Self which is not Itself superimposed and is birthless, imperishable and without a second always meet with birth, old age and death as different kinds of beings. भवाभवत्वं तु न चेदवस्थितिर्न चास्य चान्यस्थिति जन्म नान्यथा । सतो ह्यसत्त्वादसतश्च सत्त्वतो न च क्रिया कारकमित्यतोऽप्यजम् ॥ २० ॥ 20. (Duality) can have no reality if both its birth and absence of birth are denied (owing to the possi- bility of contradictions). Again it cannot owe its origin⁴ to another thing either real or unreal. For in that case, (being the origin of duality) reality would become ¹ Sw. U., 6. 19. ² Br. U., 2. 3. 6. ³ Qualified, non-qualified, agent, non-agent and so on. ⁴ See G. K. 4. 22 and 4. 40.

296 A THOUSAND TEACHINGS [CHAP. XIX unreal¹ and unreality real.² Hence the nature of actions and their instruments³ also (cannot be as- certained). It is for these reasons that the Self is (ascertained to be) unborn. अकुर्वद्दिष्टं यदि वास्य कारकं न किंचिदन्यन्ननु नास्त्य- कारकम् । सतोऽविशेषादसतःश्च सच्छ्युतौ तुलान्त- योर्यद्वदनिश्चयान्न हि ॥ २१ ॥ 21. If the instruments in connection with the birth of duality be considered to be devoid of any action whatever there will be nothing (which will not be an instrument). (And if they are considered to have the power of action) they will not be instruments. (For they can be acting neither) in the state of reality nor of unreality as both these states are without any particulars (and will always produce effects or never produce any). Neither⁴ can they become instruments at the time⁵ of their deviation from their original states (of reality or unreality). For (in that case the distinction between the nature of the cause and that of the effect) cannot be ascertained like (the relation of cause and effect) between the two ends (moving up and down) of the beam of a balance. ¹ For all material causes are changeable and, therefore, unreal. ² For a material cause cannot but have some existence ; it cannot be a void. ³ Regarding the production of duality. ⁴ If you argue that reality or unreality may have the power of action when they deviate from the previous states (of reality or unreality). ⁵ Nor can they be instruments after such deviation. For devia- tion itself being an effect requires something to produce it, that again something else and so on. There will thus be a regressus ad infinitum.

21-24] A CONVERSATION BETWEEN THE SELF AND MIND 297 न चेत्स इष्टः सदसद्विपर्ययः कथं भवः स्यात्सदसद्व्यव- स्थितौ । विभक्तमेतद्द्वयमप्यवस्थितं न जन्म तस्माच्च मनो हि कस्यचित् ॥ २२ ॥ 22. If the reversal of reality and unreality is not desirable how can anything owe its origin to them which are of a fixed nature ? For both of them stand without having any connection with each other. Nothing,¹ therefore, Oh my mind, is born.² अथाभ्युपेत्यापि भवं तवेच्छतो ब्रवीमि नार्थस्तव चेष्टि- तेन मे । न हानवृद्धी न यतः स्वतोऽसतो भवोऽन्यतो वा यदि वास्तिता तयोः ॥ २३ ॥ 23. Even by assuming the birth (of things), if you like so, I say your efforts serve me no purpose. For not existing in the Self gain or loss cannot be there either uncaused or due to any cause. Even assuming that they exist (in the Self, it is a fact that your efforts are of no use ³ to me). ध्रुवा ह्यनित्याश्च न चान्ययोगिनो मिथश्च कार्यं न च तेषु युज्यते । अतो न कस्यापि हि किंचिदिष्यते स्वयं च तत्त्वं न निरुक्तिगोचरम् ॥ २४ ॥ ¹ G. K. 4. 4, 10, 28 and 46. ² In the previous verse a change of condition in reality and unreality was assumed. But as a matter of fact there is no such change. ³ In the case of their existence your effort to produce them is futile.

298 A THOUSAND TEACHINGS [CHAP. XIX 24. Things either immutable or transitory cannot have any relation with other things or with themselves. Therefore it is not reasonable that they should have any effects. So nothing belongs to anything else. The Self Itself is also not (directly) within the scope of words.¹ समं तु तस्मात्सततं विभातवद्द्वयाद्विमुक्तं सदसद्वि- कल्पितात् । निरीक्ष्य युक्त्या श्रुतितस्तु बुद्धिमानशेष- निर्वाणमुपैति दीपवत् ॥ २५ ॥ 25. A wise man immediately meets with the com- plete extinction of bondage like the (extinguishing of) a lamp when he knows through reasoning and the Srutis (the Self) which is the same in all conditions, always of the nature of self-effulgent Consciousness and free from duality fancied to be existing or non- existing. अवेद्यमेकं यदनन्यवेदिनां कुतार्किकाणां च सुवेद्य- मन्यथा । निरीक्ष्य चेत्थं त्वगुणग्रहोऽगुणं न याति मोहं ग्रहदोषमुक्तितः ॥ २६ ॥ 26. Knowing the One bereft of the gunas which is unknowable² according to those who know It to be not different from the Self and which is very well knowable² according to those fallaciously argumentative people who wrongly know It to be an object of knowledge a man, thus freed from the Gunas, becomes liberated from the bondage of false notions and is never deluded (again). ¹ This is stated in answer to the objection that being an object of Vedic evidence the Self is related with the Vedas. See verses 29, 30, Ch. 18. ² Ke. U., 2. 3.

24-28] A CONVERSATION BETWEEN THE SELF AND MIND 299 अतोऽन्यथा न ग्रहनाश इष्यते विमोहबुद्धेर्ग्रह एव कारणम् । ग्रहोऽप्यहेतुस्त्वनलस्त्वनिन्धनो यथा प्रशान्तिं परमां तथा व्रजेत् ॥ २७ ॥ 27. False notions cannot be negated in any way other than (thus knowing the Self). It is these wrong notions that are the causes of delusion. These notions, bereft of their cause,¹ come to an absolute end, like fire bereft of fuel, (when knowledge is achieved). विमथ्य वेदोदधितः समुद्धृतं सुरैर्महाब्धेस्तु यथा महा- त्मभिः । तथाऽमृतं ज्ञानमिदं हि यैः पुरा नमो गुरुभ्यः परमीक्षितं च यैः ॥ २८ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीगोविन्दभगवत्पूज्य- शिष्यस्य श्रीशंकरभगवतः कृतिः सकलवेदोप- निषत्सारोपदेशसाहस्री समाप्ता 28. I bow down to the teachers, the great souls who realized the Supreme Truth and gathered from the ocean of the Vedas this knowledge (described in the present book) like gods who churned the great ocean in ancient time and gathered nectar. Here ends A Thousand Teachings, the substance of all the Upanishats written by the All-knowing Sankara, the Teacher and wandering Paramahamsa,² the disciple of Govinda worthy of adoration. ¹ Ignorance. ² A man who has renounced worldly action and has the surest Knowledge that he is not different from Brahman and that the universe is unreal, wandering from place to place for the spiritual benefit of people.

इस पृष्ठ की छवि अत्यधिक धुंधली/अति-उजागर (overexposed/washed out) होने के कारण पाठ (text) पढ़ने योग्य नहीं है। कृपया अधिक स्पष्ट एवं पठनीय चित्र (image) प्रदान करें।

INDEX TO VERSES PART II PAGE PAGE अकल्पितेऽप्येवमजे 295 अहंशिर्शशिरूपेण 242 अकार्यशेषमात्मानम् 142 अदृश्योऽपि यथा राहुः 201 अकालत्वाददेशत्वात् 146 अदृष्टं द्रष्टृविज्ञातम् 162 अकुर्वद्दिष्टं यदि वा 296 अद्रष्टुनैव चान्धस्य 260 अकुर्वन्सर्वकृच्छुद्धः 214 अध्यक्षः स्वयमस्त्येव 256 अक्रियत्वेऽपि तादात्म्यम् 242 अध्यक्षस्य दृशेः कीदृक् 264 अचक्षुष्कादिशास्त्राच्च 131 अध्यक्षस्य पृथक्सिद्धौ 252 अचक्षुष्कादिशास्त्रोक्तम् 130 अध्यक्षस्य समीपे तु 240 अचक्षुष्ट्वान्न दृष्टिर्मे 128 अध्यक्षस्य समीपे स्यात् 251 अजोऽमरश्चैव तथा 112 अध्यक्षस्यापि सिद्धिः स्यात् 258 अजोऽहं चामरोऽमृत्युः 209 अध्यक्षेण कृता दृष्टिः 264 अज्ञानं कल्पनामूलम् 172 अध्यक्षोऽहमिति ज्ञानम् 265 अज्ञानं तस्य मूलं स्यात् 80 अनवस्थान्तरत्वाच्च 185 अज्ञासिषमिदं मां च 257 अनादितो निर्गुणतः 113 अतः सर्वमिदं सिद्धम् 286 अनित्या साऽविशुद्धेति 130 अतोऽन्यथा न ग्रहनाशः 299 अनुभूतेः किमन्यस्मिन् 260 अत्यरेचयदित्युक्तः 85 अनेकजन्मान्तरसं 189 अथाभ्युपेत्यापि भवम् 297 अन्यच्चेत्सदहंग्राह 250

302 A THOUSAND TEACHINGS PAGE PAGE अन्यदृष्टिः शरीरस्थः 208 अर्थी दुःखी च यः श्रोता 240 अन्यदृष्टिस्त्वविद्या स्यात् 193 अलुप्ता त्वात्मनो दृष्टिः 126 अन्योन्यापेक्षया तेषाम् 245 अवगत्या हि संव्याप्तः 253 अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् 274 अवस्थान्तरमप्येवम् 187 अन्वयव्यतिरेकोक्तिः पदार्थ- 271 अविकल्पं तदस्त्येव 172 अन्वयव्यतिरेकोक्तिस्तत् 272 अविद्यया भावनया 114 अन्वयव्यतिरेकौ हि 246 अविद्याप्रभवं सर्वम् 197 अन्वयी ग्राहकस्तेषाम् 239 अविद्याबद्धचक्षुष्ट्वात् 270 अपायोद्भूतिहीनाभिः 207 अविद्यामात्र एवातः 232 अपि निन्दोपपत्तेश्च 187 अविविच्योभयं वक्ति 240 अपेक्षा यदि भिन्नेऽपि 176 अविवेकात्पराभावम् 103. अपोहो यदि भिन्नानाम् 262 अवेद्यमेकं यदनन्य- 298 अप्रकाशो यथादित्ये 179 अशनायादिनिर्मुक्तः 279 अप्राणस्य न कर्मास्ति 128 अशनायादिनिर्मुक्त्यै 249 अप्राणस्यामनस्कस्य 145 अशनायाद्यतिक्रान्तम् 139 अप्राप्यैव निवर्तन्ते 160 अशब्दादित्वतो नास्य 201 अबद्धचक्षुषो नास्ति 200 असत्समं चैव सदिति 294 अभावरूपं त्वमसि 290 असदेतत्ततो युक्तम् 195 अभिन्नोऽपि हि बुद्ध्यात्मा 260 असदेतत्रयं तस्मात् 194 अभियुक्तप्रसिद्धिश्चेत् 236 असद्द्वयं तेऽपि हि यत् 293 अमनस्कस्य का चिन्ता 146 असमाधिं न पश्यामि 145 अमनस्कस्य शुद्धस्य 131 असिद्धतश्चापि विचार- 294 अमूर्तमूर्तानि च कर्म- 149 अस्ति तावत्स्वयं नाम 177 अमृतं चाभयं नार्तम् 120 अस्पर्शत्वाददेहत्वात् 267 अमृतत्वं श्रुतं यस्मात् 85 अस्पर्शत्वान्न मे सृष्टिः 129

INDEX TO VERSES 303 PAGE PAGE अस्पर्शोऽपि यथा स्पर्शम् 268 आत्मप्रत्यायिका ह्येषा 215 अहं कर्ता ममेदं स्यात् 83 आत्मबुद्धिमनेश्चक्षुरालोका- 173 अहंकर्त्रात्मनि न्यस्तम् 225 आत्मबुद्धिमनेश्चक्षुर्विषया- 161 अहंकारादिसन्तानः 229 आत्मरूपविधेः कार्यम् 206 अहंकृत्यात्मनिर्भासः 227 आत्मलाभः परो लाभः 180 अहंक्रियाद्या हि सम्- 148 आत्मलाभात्परो नान्यः 192 अहंधीरिदमात्मोत्था 88 आत्माग्नेरिन्धना बुद्धिः 157 अहं निर्मुक्त इत्येव 282 आत्मा ज्ञेयः परो ह्यात्मा 191 अहं परं ब्रह्म विनि- 114 आत्मानं सर्वभूतस्थम् 144 अहंप्रत्ययबीजं यत् 92 आत्माभासस्तु तिङ्वाच्यः 234 अहं ब्रह्मास्मि कर्ता च 118 आत्माभासापरिज्ञानात् 233 अहं ब्रह्मास्मि सर्वोऽस्मि 132 आत्माभासाश्रयाश्चात्मा 232 अहं ममेति त्वमर्थम् 288 आत्माभासाश्रयाश्चैवम् 231 अहंममेत्येषणयन्न- 147 आत्माभासो यथाऽहंकृत् 227 अहं ममैको न तदन्यत् 105 आत्मार्थत्वाच्च सर्वस्य 180 अहंशब्दस्य निष्ठा या 248 आत्मार्थोऽपि हि यो लाभः 192 अहमज्ञासिषं चेदम् 256 आत्मा ह्यात्मीय इत्येषः 141 अहमित्यात्मधीर्या च 144 आत्मैकः सर्वभूतेषु 153 अहमेव च भूतेषु 211 आदर्शस्तु यदाभासः 251 अहमेव सदात्मज्ञः 213 आदर्शानुविधायित्वम् 238 आदर्शे मुखसामान्यम् 236 आत्मज्ञस्यापि यस्य स्यात् 139 आधारस्याप्यसत्त्वाच्च 175 आत्मनीह तथाध्यासः 224 आधिभेदायथा भेदः 255 आत्मनो ग्रहणे चापि 257 आपेषात्प्रतिबुद्धस्य 119 आत्मनोऽन्यस्य चेद्धर्माः 90 आभासस्तदभावश्च 243

304 A THOUSAND TEACHINGS PAGE PAGE आभासे परिणामश्चेत् 252 एतावद्ध्यमृतत्वं न 116 आभासो यत्र तत्रैव 226 एतेनैवात्मनात्मानः 171 आरब्धस्य फले ह्येते 93 एवं च नेतिनेत्यर्थम् 277 आलोकस्थो घटो यद्वत् 264 एवं तत्त्वमसीत्यस्य 277 एवं तर्हि न मोक्षोऽस्ति 185 इतरेतरहेतुत्वे 181 एवं विज्ञातवाक्यार्थे 247 इति प्रणुन्ना द्वयवाद- 188 एवं शास्त्रानुमानाभ्याम् 127 इतीदमुक्तं परमा- 115 इतोऽन्योऽनुभवः कश्चित् 283 कथं हीदं निवर्तेत 283 इत्येतावदज्ञानम् 132 करणं कर्म कर्ता च 138 इत्येवं प्रतिपत्तिः स्यात् 251 कर्ता दुःख्यहमस्मीति 281 इत्येवं सर्वदात्मानम् 134 कर्ताध्यक्षः सदस्मीति 240 इदं तु सत्यं मम नास्ति 113 कर्तृकर्मफलाभावात् 141 इदं पूर्वमिदं पश्चात् 270 कर्तृत्वं कारकापेक्षम् 127 इदं रहस्यं परमम् 189 कर्ता चेदहमित्येवम् 266 इदं वनमतिक्रम्य 89 कर्मकार्यस्त्वनित्यः स्यात् 193 इदमंशोऽहमित्यत्र 99 कर्मस्वात्मा स्वतन्त्रश्चेत् 153 इहैव घटते प्रश्नः 282 कर्माणि देहयोगार्थम् 80 कर्मेप्सिततमत्वात्सः 253 ईक्षितृत्वं स्वतःसिद्धम् 116 कल्प्योपाधिभिरेवैतत् 196 ईश्वरत्वेन किं तस्य 143 कारकाण्युपमृद्नाति 83 ईश्वरश्चेदनात्मा स्यात् 90 किं सदेवाह्मस्मीति 250 किमन्यद्ग्राहयेत् कश्चित् 255 उत्पाद्याप्यविकार्याणि 206 कुण्डल्यहमिति ह्येतत् 267 उपलब्धिः स्वयंज्योतिः 225 कुरु भोक्तेति यच्छास्त्रम् 220

INDEX TO VERSES 305 PAGE PAGE कूटस्थेऽपि फलं योग्यम् 250 चित्तं चेतनमित्येतत् 244 कृतकृत्यश्च सिद्धश्च 134 चित्ते ह्यादर्शवद्यस्मात् 197 कृपणास्तेऽन्यथैवातः 213 चिन्मात्रज्योतिषा सर्वाः 138 कृष्णलादौ प्रमाऽजन्म 275 चिन्मात्रज्योतिषो नित्यम् 146 कृष्णायोलोहिताभासम् 243 चेतनस्त्वं कथं देहः 256 कृष्यादिवत्फलार्थत्वात् 86 चेतनोऽचेतनो वापि 159 केवलां मनसो वृत्तिम् 202 चेष्टितं च तथा मिथ्या 221 कोशादिव विनिष्कृष्टः 119 चैतन्यं सर्वगं सर्वम् 79 क्रियोत्पत्तौ विनाशित्वम् 182 चैतन्यप्रतिबिम्बेन 96 क्षणवाच्योऽपि योऽर्थः स्यात् 262 चैतन्यभास्यताहमः 96 क्षणिकं हि तदर्थ्यम् 174 चैतन्याभासता बुद्धेः 233 क्षीरात् सर्पिर्यथोद्धृत्य 209 क्षुधया पीड्यमानोऽपि 287 छायाक्रान्ते निषेधोऽयम् 231 छित्त्वा त्यक्तेन हस्तेन 98 खमिवैकरसा ज्ञप्तिः 155 जनिमज्ज्ञानविज्ञेयम् 109 गन्तव्यं च तथा नैव 145 जन्ममृत्युप्रवाहेषु 166 गुणानां समभावस्य 181 जाग्रतश्च यथा भेदः 196 जाग्रत्स्वप्नौ तयोर्बीजम् 172 घटादिरूपं यदि ते 148 जातिकर्मादिमत्त्वाद्धि 226 घ्राणादीनि तदर्थाश्च 167 जात्यादीन्संपरित्यज्य 153 जिघत्सा वा पिपासा वा 129 चक्षुर्युक्ता धियो वृत्तिः 202 जीवश्चेत्परमात्मानम् 212 चक्षुर्वत् कर्मकर्तृत्वम् 170 चितिस्वरूपे स्वत एव 104 ज्ञातता स्वात्मलाभो वा 259 20

306 A THOUSAND TEACHINGS PAGE PAGE ज्ञाताऽयत्नोऽपि तद्द्रुञ्जः 165 तदानुदृश्यते दुःखम् 268 ज्ञातुर्ज्ञातिर्हि नित्योक्ता 109 तदेवैकं त्रिधा ज्ञेयम् 199 ज्ञातुर्ज्ञेयः परो ह्यात्मा 140 तद्विज्ञानाय युक्त्यादि 281 ज्ञातैवात्मा सदा ग्राह्यः 99 तस्माज्ज्ञाभासबुद्धीनाम् 238 ज्ञातैवाहमविज्ञेयः 126 तस्मात्त्यक्तेन हस्तेन 98 ज्ञानं ज्ञेयं तथा ज्ञाता 217 तस्मादज्ञानहानाय 87 ज्ञानज्ञेयादिवादेऽतः 259 तस्मादनुभवायैव 223 ज्ञानयन्नायनेकत्वम् 170 तस्मादाद्यन्तमध्येषु 277 ज्ञानेनैव विशेषत्वात् 184 तस्माद्भ्रान्तिरतोऽन्या हि 187 ज्ञानैकार्थपरत्वात्तम् 193 तस्माद्वाक्यार्थविज्ञानात् 285 ज्ञैकदेशो विकारो वा 228 तस्मान्नीलं तथा पीतम् 263 ज्योतिषो द्योतकत्वेऽपि 170 तस्यैवाज्ञत्वमिष्टं चेत् 258 तापान्तत्वाद नित्यत्वात् 206 तं च मूढं च यद्यन्यम् 124 तुल्यकालसमुद्भूता- 176 तच्छब्दः प्रत्यगात्मार्थः 276 त्वं कुरु त्वं तदेवेति 123 तत्वमस्यादिवाक्येषु 272 त्वंपदार्थविवेकाय 284 तत्वमोस्तुल्यनीडार्थम् 276 त्वंसतोस्तुल्यनीडत्वात् 268 तत्रैवं सति बुद्धीशंः 159 त्वमर्थं प्रत्यगात्मानम् 284 तत्रैवं सम्भवत्यर्थे 272 त्वमित्यध्यक्षनिष्ठश्चेत् 241 तथा ध्रुवफला विद्या 82 त्वयि प्रशान्ते न हि च 290 तथान्येन्द्रिययुक्ता याः 129 तथान्येषां च भिन्नत्वात् 183 दक्षिणाक्षिप्रधानेषु 157 तथाऽविक्रियरूपत्वात् 179 दग्ध्वैवामुष्णः सत्तायाम् 164 तथैव चेतनाभासम् 243 ददतश्चात्मनो ज्ञानम् 216 तदप्यस्तित्वति चेत्तन्न 244 दशमस्त्वमसीत्येवं तत् 270

INDEX OF VERSES 307 PAGE PAGE दशमस्त्वमसीत्येवं वाक्यम् 269 देहाभिमानिनो दुःखम् 123 दशमस्य नवात्मत्व- 123 देहेऽहंप्रत्ययो यद्वत् 237 दशाहाशौचकार्याणाम् 205 द्रष्टा च दृश्यं च तथा 291 दाहच्छेदविनाशेषु 266 द्रष्टुश्चान्यद्भवेद्दृश्यम् 152 दुःखी स्याद्दुःख्यहंमानात् 169 द्रष्टृदृश्यत्वसम्बन्धः 241 दुःख्यस्मीति सति ज्ञाने 273 द्रष्टृ श्रोतृ तथा मन्तृ 141 दृशिरूपे सदानित्ये 124 द्वयोरेवेति चेत्तन्न 230 दृशिरेवानुभूयेत 279 दृशिस्तु शुद्धोऽहम् 111 धर्माधर्मफलैर्योगः 118 दृशिस्वरूपं गगन- 111 धर्माधर्मविनिर्मुक्तम् 214 दृशिस्वरूपेण हि 148 धर्माधर्मौ ततोऽज्ञस्य 80 दृशेच्छाया यदारूढा 124 धीरेवार्थस्वरूपा हि 137 दृश्यत्वादहमित्येषः 155 ध्यायतीत्यविकारित्वम् 202 दृष्टं चापि यथारूपम् 194 ध्रुवा ह्यनित्याश्च न च 297 दृष्टं जागरितं विद्यात् 198 दृष्टं हित्वा स्मृतिं तस्मिन् 160 न कश्चिच्चेष्यते धर्मः 261 दृष्टवच्चेत्प्ररोहः स्यात् 92 न चास्ति शब्दादिः 147 दृष्टिः श्रुतिर्मतिर्ज्ञातिः 143 न चेत्स इष्टः सदसत् 297 दृष्टिः सृष्टिः श्रुतिर्घ्रातिः 207 न चेद्भूयः प्रसूयेत 85 दृष्ट्वा बाह्यं निमील्याथ 208 न ततोऽमृतताशास्ति 120 देहलिङ्गात्मना कार्याः 120 न तस्यैवान्यतोऽपेक्षा 163 देहात्मज्ञानवज्ज्ञानम् 93 न दृशेरविकारित्वात् 231 देहात्मबुद्ध्यपेक्षत्वात् 126 न दृष्टिलुप्यते द्रष्टुः 156 देहाद्यारम्भसामर्थ्यात् 93 ननु कर्म तथा नित्यम् 81 देहाद्यैरविशेषेण 84 ननु ध्रुवफला विद्या 82