उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

५-५] उत्तररामचरितं १०९ आश्चर्यमाश्चर्यम् । मुनिजनशिशुरेकः सर्वतः सैन्यकाये नव इव रघुवंशस्याप्रसिद्धः प्ररोहः । दलितकरिकपोलग्रन्थिदङ्कारघोरै- र्ज्वलितशरसहस्रः कौतुकं मे करोति ॥ ३ ॥ सुमन्त्रः—आयुष्मन् अतिशयितसुरासुरप्रभावं शिशुमवलोक्य तथैव तुल्यरूपम् । कौशिकसुतमखद्विषां प्रमाथे धृतधनुषं रघुनन्दनं स्मरामि ॥ ४ ॥ चन्द्रकेतुः—सैन्यमेकमुद्दिश्य भूपसामारम्भ इति हृदयमपत्रपते । अयं हि शिशुरेकको मदभरेण भूरिस्फुर- त्करालकरकन्दलीजटिलशस्त्रजालैर्बलैः । तद्गुणं च तत् गुणोत्कोटि च । चञ्चन्त्यः चञ्चला पञ्च चूडाः संयत- केशाः यस्य । 'पञ्चचूडे वटुरिति' इति मुक्तः । शरा एव तुषाराः नी- हाराः । वीरस्य पोतः अर्भकः । वीरथासो वा । सप्रचोपादित्यत्र उपसर्गो पादपूरकौ इति केचित् । वृथेत्यन्ये । हन्त क्रोपादिति वा पाठः ॥ २ ॥ मुनिजनशिशुरिति ॥ ३ ॥ प्ररोहः अङ्कुरः । दलिता भेदिताः करिकपो- लग्रन्थय ये । 'ग्रन्थिर्मर्मनि च' इति हैमः । टङ्कारा घोरा येषु । दलितक- रिकपोलग्रन्थय एव टङ्कारघोराः सन्तः । ज्वलिताश्च ते शराश्च येषाम् ॥ ३ ॥ अतिशयितसुरासुरेति ॥ ४ ॥ अतिशयितः सुरासुरेभ्यो- ऽपि प्रभावः यस्य । तथैव रामस्येति भाव । द्विषां मारीचादीनाम् । प्रमाथे हिंसने ॥ ४ ॥ अयं हि शिशुरिति ॥ ५ ॥ एककः एक । भूरि स्फुरन्त्यः वीरक्ष्म्या भूय शोभमानाः करालाः दुर्प्रेक्षाः याः कर- कन्दल्यः करचपुडानि तेषु जटिलानि निबिडानि शस्त्राणां आयुधानां जालानि समूहाः येषाम् । 'दुर्दर्शे कराल' इति, 'कदली संपुटे पुटे कन्दः' इति, 'जटिलो निबिडार्थे' इति हारावलीकपिलशब्दांणवे । किङ्किणीभिः १ 'सप्रत्नोपाद्' न-टी. २ 'प्रसिद्धप्ररोहः' म. ३ 'घोर' घ. ४ 'द्व- षेव' घ-घ. ५ 'इममेव०' घ-घ. ६ 'समरभारभूमि०' क-घ-घ. ७ 'क- न्दित' क-घ-घ.