उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

१३८ उत्तररामचरितं [ ६-३५ क्व तावानानन्दो निरतिशयविश्रम्भबहुलः क्व चाऽन्योन्यप्रेम क्व च नु गहनाः कौतुकरसाः । सुखे वा दुःखे वा क्व नु खलु तदैक्यं हृदययो- स्तथाप्येष प्राणः स्फुरति न तु पापो विरमति ॥ ३३ ॥ भोः कष्टम् । प्रियागुणसहस्राणामेकोन्मीलनपेशलः । य एष दुःसहः कालस्तमेव स्मारिता वयम् ॥ ३४ ॥ यदा किंचित्किंचित्कृतपदमहोभिः कतिपयै- स्तैदीषद्विस्तारि स्तनमुकुलमासीन्मृगदृशः । वयःस्नेहाकूतव्यतिकरघनो यत्र मदनः प्रगल्भव्यापारः स्फुरति हृदि मुग्धश्च वपुषि ॥ ३५ ॥ लवः—अयं च मन्दाकिनीचित्रकूटवनविहारे सीतादेवीमुद्दिश्य रघुपते. श्लोक — प्रलम्भस्तु शृङ्गारे' इति मेदिन्यमरकपिलसंसारावर्ता ॥ क्व तावानानन्द इति ॥ ३३ ॥ विश्रम्भः विश्वास । बन्धनाऽस्तीति भाव । चेतः मन । यत्र यत्र यस्मिन् मनसीत्यर्थ । तद्भेदलेशरहितं प्रसिद्धं वा । हृदययोः आवयोरिति शेष. । 'पुंसि भूय्यसवः प्राणा.' इत्यमराद्यनुशासनात् प्राणा इति वक्तव्ये प्राण इति कृते प्रमाद इति केचित् । तन ॥ 'हृदि प्राणो' इति तस्योक्ते । विरमति विरतो भवति । एतेन तद्विरहव्यथायां अपानादयो विरता , पुनराशानुबन्धात् प्राणमात्र हृदि वर्तत इति भाव ॥ ३३ ॥ प्रि- यागुणेति ॥ ३४ ॥ उन्मीलनं उदय । प्रकृते स्मरणमिति यावत् । तं कौमाराविर्भावरूपमेव कालमित्यर्थ ॥ ३४ ॥ यदा किंचित्किंचिदिति ॥ ३५ ॥ स्तनमुकुलं कर्तृ । यदा अहोभिः दिवसैः । कृतपदं कृत- स्थान । चतुर्थपाद सहदीति (?) मूलम् । तदा ईषत् मनाग् । विस्तारि विस्तारशालि । आसीत् । यस्मिन् यत्र हृदि । वयसः स्नेहे प्रादुर्भावरूपे प्रेम्णि । आकूतं अभिप्राय । तस्य व्यतिकरेण सम्बन्धेन । घनः सान्द्र । मदनः । प्रगल्भव्यापारः प्रकटव्याप्ति सन् । चरति । वपुषि च मुग्धः मनोज्ञ । चरतीत्यर्थ । तथा च मदनः वयसा सह हृदि वपुषि च प्रौढ १ 'क्व चेऽन्योन्य यज्ञा.' घ-थ. २ 'क्रमोन्मीलनतत्पर ' न; 'क्रमोन्मीलन' घ. ३ 'दुःसह.' भ. ४ 'तदा' क-घ-य. ५ 'यदेतद्विस्तारि' न. ६ 'चित्रकूट- कामेनि मन्दाकिनीविहारे' न.