उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

१५० उत्तररामचरितं [ ७-१२ देव्यौ—ज्ञातम् । कृशाश्वः कौशिको राम इति येषां गुरुकमः । प्रादुर्भवन्ति तान्येव शस्त्राणि सह जृम्भकैः ॥ ९ ॥ ( नेपथ्ये । ) देवि सीते नमस्तेऽस्तु गतिर्नः पुत्रकौ हि ते । आलेख्यदर्शनादेव ययोर्दाता रघूद्वहः ॥ १० ॥ सीता—दिट्ठिआ अत्थदेवदाओ एदाओ । हा अज्जउत्त अञ्जावि दे पसादा पडिफुरन्ति । [ दिष्ट्या अस्त्रदेवता एताः । हा आर्यपुत्र अद्यापि ते प्रसादा प्रतिस्फुरन्ति । ] लक्ष्मणः—उक्तमासीदार्येण ममैवैदानीं स्वप्रसूतिमुपस्थास्यन्तीति । देव्यौ—नमो वः परमास्त्रेभ्यो धन्याः स्मो वः परिग्रहात् । काले ध्यातैरुपस्थेयं वत्सयोर्भद्रमस्तु वः ॥ ११ ॥ राम —क्षुभिताः कामपि दशां कुर्वन्ति मम सांप्रतम् । विस्मयानन्दसन्दर्मजर्जराः करुणोर्मयः ॥ १२ ॥ देव्यौ—मोदस्व वत्से मोदस्व । रामभद्रतुल्यौ ते पुत्रकाविदानीं संवृत्तौ ॥ सीता—भअवदीओ को एदाणं खत्तिओइदविहिं कारइस्सिदि । भगवत्यौ क एतयो क्षत्रियोचितविधिं कारयिष्यति । दीयिते ॥ ८ ॥ श्रूयतामिति—चतुर्थचरणमिति भावः । लोक इति गम्भीरोपवाद् गतादिति भावः ॥ तिमिरोपपद्दकत्ववलं ज्वलतीवान्तरिक्षम् ॥ कृशाश्वः कौशिकः इति ॥ ९ ॥ क्रमः परम्परा । 'शस्त्रमस्त्र'मित्यमरे । जृम्भकैः अस्त्रविशेषैः ॥ ९ ॥ देवि सीते इति ॥ १० ॥ ते तव चित्रे आलेख्यम् । चित्रम् । ययोः पुत्रकयोः । 'कस्य ददानि' ( इति १ ) धाण- क.वि० । याभ्यामिति पाठ ॥ १० ॥ दिष्ट्या अस्त्रदेवता । हा आर्यपुत्र अद्यापि ते प्रसादा प्रस्फुरन्ति ॥ नमो व इति ॥ ११ ॥ वः युष्माकम् । परिग्रहात् आदानात् । पश्चाद्गमेन पारवश्यमाह—क्षुभिता कामपीति ॥ १२ ॥ क्षुभिताः क्षोभं प्राप्ताः । सन्दर्मेण सम्बन्धविशेषेण संपट्टे- नेति यावत् । जर्जराः शक्लीभूता । करुणोर्मयः दयातरङ्गा ॥ १२ ॥ भगवति क इदानीमेताभ्यां क्षत्रियोचितं विधिं विद्या च कारयिष्यसि । विधिं १ 'दर्शने देवो यदाह रघुनन्दनः' क-घ. २ एतद्रामवाक्यं घ-पुस्तके. ३ 'खत्तिओचिद् कम्मं करिस्सदि' ( क्षत्रियोचितं कर्म करिष्यति ) क-घ-घ.