उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

tive base however, is चित्तविकार 'मान्-वध्-दान्-शान् भ्यो दीर्घश्चाभ्यासस्य' पा० 3 1 6, a वार्तिक on which says 'वधेर्चित्तविकारे' The ablative येभ्य is used in connection with बीभत्समाना according to the वार्त्तिक 'जुगुप्सा विराम प्रमादार्थानामुपसंख्यानम्' (on पा० II 3 25.) (verbs having the sense of disgust, 'cessation, 'error govern the ablative) विश्राम्यन्ति take rest repose मनीषिण wise men. 'धीरो मनीषी ज्ञ प्राज्ञ ' इत्यमर मनीषिन्-मनीषा अस्य अस्ति इनि (मनीषा + affix इन्) In the जाबालोपनिषद् we read 'अथ पुनरव्रती वा व्रती वा स्नातको वाऽस्नातको वा उत्सन्नाग्निरो वा यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेत्' रामभद्र-The word भद्र is used by elderly persons when addressing young persons It in- dicates some superiority in the persons using it When दशरथ ruled the कञ्चुकिन् was in the habit of addressing prince राम in this way The same familiar mode of address occurs to him now but he recollects that राम is no longer a mere prince but king कञ्चुकिन् is generally an old and trusted ब्राह्मण attendant on the womens apartments. भरत uses the form कञ्चुकीय 'ये विप्रा सत्य- सम्पन्ना कामदोषविवर्जिताः । ज्ञानविज्ञानकुशलाः कञ्चुकीयास्तु ते स्मृताः ॥' नाट्यशास्त्र 24 59 उपचार mode of address मां प्रति towards me तत्-therefore यथाभ्यस्तम् (अभ्यासमतिऋम्य-अव्ययीभाव )-as you are accustomed to do अभिधीयताम् Imperative third per sing pass of धा with अभि ( to speak or address ) This sentence shows the kindness and courtesy of राम to his servants अष्टावक name of a sage (अष्टौ वक्राणि यस्य) We have अष्टावक in accordance with 'अष्टन मज्ञायाम्' पा० 6 3 125 (उत्तरपदे दीर्घ । अष्टापद ) आर्य गम्यते--This is addressed to कञ्चुकी-Sir, why then do you delay ? सन्ति governs the dative 'नमः स्वस्तिस्वाहास्वधालंवषड्योगाच्च' पा 2 3 16 इत आस्ताम्-This is a polite way of saying sit here सजामातुकस्य- The son in law referred to is ऋष्यशृङ्ग अपि कुशल-Is it all right ? अपि Introduces a question निर्विघ्न गृह Is it all right with revered ऋष्यशृङ्ग, my brother in law and habitual drinker of सोम ? निर्विघ्न निर्गान्ता विज्ञा यस्मात् सोमपीथी-सोमस्य पीथः पानं अस्य अस्ति इनि सोमपीथिन् Some editions read सोमपीति (सोमस्य पीतं पानं अस्य अस्ति इनि सोमपीतिन् ) which means the same thing क्षीरस्वामी comment- ing upon अमरसिंह reads सोमपीथी and n t ०पीती and remarks 'सोमपीथी तु प्राच्या पाठः । सर्वदायम्, दीक्षितस्तु तच्छीलम्' It explains 'कृतसोमलता रसपान यथाऽनुष्ठितसोमयाग' इत्यर्थ ' आवुत्त-sisters hus- band. N reads भावुक , which means 'auspicious' 'भावुकं भवितृ कुशलं क्षेममस्त्रियाम्' इत्यमर अप्यानू स्मरति Or does she remember us ? G, N and Ch read अस्मानपि स्मरति (does she remember us also) अथ किम् (हन्त what else ) yes just so कुलगुरु precep- tor of the race (of solar kings)