उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

1 P. 15. Verse 21. शृङ्गवेरपुरे—Some editions read शृङ्गवेरे, which is supported by the Bombay edition of the रामायण• 'समुद्रमहिषीं गङ्गामारराधोदकान्विताम् । जाह्नवीं सह भ्रातृभ्यां शृङ्गवेरपुरं प्रति ॥ २७ सुमन्त्रमब्रवीद्रामस्तैहिरात्रं वने वसामहे ॥ २८ अविदूरादयं नया बह्वपुष्पफलोदवान् । उमहानिङ्गुदीवृक्षो वसामोऽत्रेति सत्वरे ॥' '१ तत्र राजा गुहो नाम रामस्यात्मसमः सखा । निषादजात्यो बलवान्स्थपतिश्चेति विश्रुतः ॥ ३५' अयोध्याकाण्ड सर्ग 50. निषाद—name of one of the wild aboriginal tribes of India. The instru. sing. of पति is पत्या but when compounded पति is declined like the word हरि 'पतिः समास एव' पा० १ ४ ८ (पतिशब्दः समासे नह घिसंज्ञः स्यात् । पत्या पत्ये पत्युः पत्यौ । समासे तु भूपतिना । क्षि- त्त्या ) स्निग्ध affectionate. मध्यमा नैव His honour (राम) has passed over the account of our second mother कौशल्या was the eldest of the three queens and कैकेयी was next to her. There is a suggestion also that she was only मध्यमान्बा and not उत्तमान्बा (an excellent mother). The reading अन्वर्तिष्ट of G means the same thing. It is the p. p. p. of वृत् with अन्व्. जटा वृत्तान्त the incident of tying up the hair The reference is to the fol- lowing passage from the रामायण अयोध्याकाण्ड सर्ग ५२ 'नैशानीं गृह क्षीरोदेन बाणो मे सत्वरे वने । अयमद्याश्रमे वासः कर्तव्यश्चाद्यमे विधिः ॥ सोह गृहीत्वा क्षीरं न्यग्रोधशिखरन्यग्रोधम् । दिनकामः पितृर्भूयः सीतायाश्चैव लक्ष्मणः च ॥ जटाः कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोधक्षीरमानय । तच्छीरं राजपुत्राय गुहः क्षिप्रमु- पाहरत् ॥ लक्ष्मणेनात्मनैवैन रामश्चजटाकरोत् । ततो वैखानसं मार्गमाश्रित महदात्मना । सब्रह्मचारिणस्तस्य सखायं गुहमब्रवीत् ॥' 66, 69, and 71. Verse 22. पुत्रसंक्रान्त लक्ष्म तैः who have transferred kingly dignity to their son. For the affix क, see notes above p 6. इक्ष्वाकु तैः इक्ष्वाकुवंशजैः scions of the इक्ष्वाकु race, when old. यद् (व्रतम्) पुत्रः लक्ष्मके गृहीतराज्याभिः पुरस्कृत्य तद्पुण्यम् आरण्यकव्रतमभूद् अर्वाचीन (रामा) वान्धे धूतम् आरण्यकानां व्रतम् the vow or course of conduct of foresters (i. e. who are in the वानप्रस्थाश्रम). आरण्यक—'अरण्यान्मनुष्ये' पा० ४ २ १२० (इति वुञ्). लघुव्यासस्मृति says about वानप्रस्थाश्रम 'सुतविन्दौ स्तनोर्विपक्षां वधूंश्चैवोद् वनेत् । वानप्रस्थो ब्रह्मचारी साग्निः शोताशनो भवेत्' ॥ III 45 compare रघु० III 70 'अय स विषयव्यावृत्तात्मा यथाविधि सूनवे नृपतिककुदं दत्त्वा यूने सितातपत्रमरौत् । मुनिवनचरुच्छाया देव्या तया सह शिश्रिये गलितवयसामिक्ष्वाकूणामिदं हि कुलव्रतम् ॥' Mark the contrast be- tween the old kings who had sons and had enjoyed the pleas- ures of sovereignty and the young राम who had no son and who had scarcely tasted pleasures. This verse occurs in the महावीर० IV 51, where we read 'त्वया वशीकृत्येन प्राप्तमारण्यकव्रतम्' प्रसन्न (clear, transparent) दुग्ध सरित् (कफ) दुग्धा. रघु देवते the tutel- ary deity of the रघु family. Verse 23. व्यथमान्, कमिद् and