उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

(प्रवीम्योमित्येतद् ॥ एतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्म एतद्ध्येवाक्षरं परम् । एतद्ध्येवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥' कठोपनिषद् 1 2 15-16 'ओमित्येतदक्षरमुद्गीथ- मुपासीत' छान्दोग्योपनिषद् I 1 1 तेभ्य अधिगन्तुम् to learn from them. The teacher from whom something is learnt is put in the ablative. 'आख्यातोपयोगे' पा० 1 4 29 निगमात्तद्विद्या=वेदान् विद्या निगम means वेद and निगमात् means वेदान् 'वसिष्ठस्य पुरे वेदो निगमा' इत्यमर The वेद is composed of मन्त्र and ब्राह्मण, the last part of the latter being called आरण्यक. The principal उपनिषद्s are contained in the आरण्यकs and form the most important part of them. The उपनिषद्s contain the knowledge of Brahma. The knowledge contained in the Upanishads was called वेदान्त विद्या Note 'वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः संन्यासयोगाद्यतयः शुद्धसत्त्वाः ।' मु- ण्डकोपनिषद् 3 2 6 'वेदान्ते परमं गुह्यं पुराकल्पे प्रचोदितम् । नाप्रशान्ताय दातव्यं नापुत्रायाशिष्याय वा पुन ॥ श्वेताश्वतरोपनिषद् 6 22 वाल्मीकिपार्श्वात् from the side of वाल्मीकि

P 34 यदा तावत् when. पुराणब्रह्मवादी ब्रह्मवादी च तम् ब्रह्म वदतीति ब्रह्मवादिन्—one who expounds the knowledge of ब्रह्म see श्वेताश्वतरो- पनिषद् 'ब्रह्मवादिनो वदन्ति । किं कारणं ब्रह्म कुतः सं जाता जीवाम केन क्व च संप्र- तिष्ठाः । प्राचेतसम्—वाल्मीकिम् He was the 10th son of प्रचेतस् 'प्रचेतसोऽहं दशमः पुत्रो राघवनन्दन' उत्तरखण्ड 96 18 ब्रह्मपारायणाय उपास्ते wait upon for the thorough exposition of ब्रह्म ब्रह्म पारायणम् पारम् अयनम् (lit. going to the other side) 'साकल्या- द्ध्ययने पारायणमुदाहृतम्' इत्यमर यातो दृग—what is the reason of the trouble of this long journey undertaken by your ladyship? अध्ययनव्यूह obstacle to study इति—shows 'reason' कीदृश— supply प्रत्यूह after it. तस्य-चरणेषे देवताविशेषेण by some parti- cular deity or distinguished deity सर्वप्रकारे अद्भुतम् wonderful in all respects साव् इयम् a couple of boys of the age when children are weaned. स्तन्यं (mother's milk) स्तन त्यागः स मात्रा यस्मिन् स्तन्यागमात्रकम् (बहुव्रीहि) 'कुट मात्रा परिच्छेदे मत्त्वे न परिमाणे सा'. उपनीतम् presented As to the deity presenting the two boys, see 3rd Act p. 56 तद् दारकद्वयम् This is the subject of उप- स्नेहयति न स्नेहयति not only do (the boys) excite affection in the innermost hearts of the sages, but of all beings, movable and immovable अन्तर् adj. internal. तत्त्वानि—senses, feelings. उपस्नेहयति—a denominative verb from स्नेह अपि—intro- duces a question. अपि मदिष्ट does anybody know their names? नाम संविज्ञानम् G seems to have read 'संज्ञानम्, which means 'a sign', also 'knowledge' किल shows that the speaker has no direct knowledge of what she says, but has only heard it