उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

६ उत्तररामचरितं [ १-५ सूत्रधारः—आं अस्त्येतन्निमित्तम्। नटः—अन्यच्च । वसिष्ठाधिष्ठिता देव्यो गता राघवमातरः । अरुन्धतीं पुरस्कृत्य यज्ञे जामातुराश्रमम् ॥ ३ ॥ सूत्रधारः—वैदेशिकोऽस्मीति पृच्छामि। कः पुनरसौ जामाता। नटः—कन्यां दशरथो राजा शान्तां नाम व्यजीजनत् । अपत्यकृतिकां राज्ञे रोमपादाय यां ददौ ॥ ४ ॥ विभाण्डकसुतस्तामृष्यशृङ्ग उपयेमे। तेन च सांप्रतं द्वादशवार्षिकं सत्र- मारब्धम्। तदनुरोधात्कठोरगर्भीमपि जानकीं विमुच्य गुरुजनस्तत्र गतः। सूत्रधारः—तत्किमनेन। एहि राजद्वारमेव स्वजातिसमयेनोपतिष्ठावः । • नटः—तेन हि निरूपयतु राज्ञः सुपरिशुद्धामुपस्थानयोग्यपद्धतिं भावः । सूत्रधारः—मारिष सर्वथा व्यवहर्तव्यं कुतो ह्यवचनीयता । यथा स्त्रीणां तथा वाचां साधुत्वे दुर्जनो जनः ॥ ५ ॥ नटः—अतिदुर्जन इति वक्तव्यम् । ध्वनोरिति द्वितीया। आः कोपपीडयो ॥ वसिष्ठाधिष्ठिता इति ॥३॥ वसिष्ठः अधिष्ठितः पुरस्कृत याभिः । यज्ञे सति ॥ ३ ॥ वैदेशिकः विदेशस्थ । पारदेशिको विदेशस्थ ॥ कन्यां दशरथो राजेति ॥४॥ व्यजीजनत् जनया मास अपत्यकृतिकां दुहितृप्रायां तदुदरजातामिव स्थितामिति यावत्। क... त्यमरमाला । शान्ता दशरथस्यापत्य इत्येतत्पुस्तकान्तरपाठाभिप्रायकं युगा न्तरविषयकं वा । अत एव शतमुखसहस्रमुखरावणकथेतीतरा । पृथक् कुम्भ- कर्णघातिनौ रामलक्ष्मणौ, इति रामायणभारतयोश्च इति दिक् ॥ ४ ॥ उपयेमे विवहति स्म । द्वादशवर्षक्रियमाणं द्वादशवार्षिकम् । तदनुरोधात् ऋष्य- शृङ्गानुवर्तनात् । कठोरः पूर्ण इति यावत् । राजद्वारमिति ध्वनिः । राजगृह- द्वारमिति भाव । समयेन मर्यादाया । अन तुहिचादय प्रायेन पादपूरने वाक्यालङ्कारे वा यथोचित ज्ञेया ॥ सर्वथा व्यवहर्तव्य इति ॥५॥ सर्वथा सर्वप्रकारेण । कुतः कस्मात् । साधुत्वे शुद्धौ । 'साधु शुद्धौ रम्ये च' इति हला- युधः । जनः लोक ॥ ५ ॥ दुर्मतिरिति अनिदुर्मतिरिति चोत्तरा पठन्ति ॥ १ एतद्वाक्य नास्ति च-घ-पुस्तकयो. २ 'पुनर्जामाता' इति न-च. ३ 'लोमपादाय' इति घ-घ. ४ 'ताम्' इति न.