उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

८ उत्तररामचरितं [ १-८ सीता—जाणायि अय्यउत्त जाणामि । किंदु संदावआरिणो बन्धुअणवि- प्पओआ होन्ति । जानामि आर्यपुत्र जानामि । किं तु सन्तापकारिणो बन्धु- जनविप्रयोगा भवन्ति । रामः—एवमेतत् । एते हि हृदयमर्मच्छिदः संसारभावाः । येभ्यो बीभ- त्समानाः संत्यज्य सर्वान्कामानरण्ये विश्राम्यन्ति मनीषिणः । प्रविश्य । कञ्चुकी—रामभद्र-( इत्यर्धोक्ते साशङ्कम् ) महाराज । रामः—( सस्मितम् । ) आर्य ननु रामभद्र इत्येव मां प्रत्युपचारः शो- भते तात परिजनस्य । तद्यथाभ्यस्तमभिधीयताम् । कञ्चुकी—देव ऋष्यशृङ्गाश्रमादष्टावक्रः संप्राप्तः । सीता—अज्ज तदो किं विळम्बीअदि । आर्य ततः किं विलम्ब्यते । रामः—त्वरितं प्रवेशय । ( कञ्चुकी निष्क्रान्तः । ) प्रविश्य । अष्टावक्रः—स्वस्ति वाम् । रामः—भगवन्, अभिवादये । इत आस्यताम् । सीता—भववं णमो दे । अवि कुसळं सजामातुअरस गुरुअणस्स अज्जाए सन्ताए अ । भगवन् नमस्ते । अपि कुशलं सजामातृकस्य गुरुजन- स्यार्यायाः शान्तायाश्च । रामः—निर्विघ्नः सोमपीथी आवुत्तो मे भगवानृष्यशृङ्गः आर्या च शान्ता । सीता—अम्हे वा सुमरदि । अस्मान् वा स्मरति । अष्टावक्रः—( उपविश्य ) अथ किम् । देवि कुलगुरुर्भगवान्वसिष्ठस्त्वा- मिदमाह— गृहस्थस्य मुख्यो धर्म इति भावः । तथा च 'अग्निहोत्रफला वेदा' इति भारते । अनुष्ठानेति छविः । 'अनुष्ठानन्तरङ्गे'ति भर्तृमीढ (प्र २) योग्यत् क्षन्तव्य- ॥ ८ ॥ जानाम्यार्यपुत्र किन्तु सन्तापकारिणो भवन्ति गुरुजनविप्रयोगाः । अ- य्यउत्तेत्यत्र 'सर्वत्र ल्पोप्वाराणां' इति रलोप 'वर्गचतुर्थपञ्चमानाम प्रायो लोपः' इति पलोपश्च । अज्जउत्तेति पाठे 'यस्य ज' इति जत्वम् । येभ्यः भोगेभ्यः । सर्वान् भोगान् ॥ प्रविश्य इति प्रवेशासूचन प्रमाद ॥ किं विलम्ब्यते । नमस्ते । अपि कुशलं मे सजामातृकाय गुरुजनाय । जामाता ऋष्यशृ- ङ्गः। जामातुरस्तीति वचन कवे प्रमादः । 'पितृभ्रातृजामातृणामर' इत्यरादेशात् १ 'सोमपीथी' इति व-ग्र २ 'आवुत्तो' इति न. ३ 'वि' इति न-प्र.