उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

१-१८ ] उत्तररामचरितं १३ रामः—सुश्लिष्टमेतत् । जनकानां रघूणां च सम्बन्धः कस्य न प्रियः । यत्र दाता ग्रहीता च स्वयं कौशिकनन्दनः ॥ १७ ॥ सीता—एदे क्खु तत्कालिदगोदाणमङ्गला चत्तारो भादरो विआहिद- क्खिदा तुम्हे । अह्मो जाणामि तस्सिं जेव्व पदेसे तस्सिं जेव्व काले वत्तामि । [एते खलु तत्कालकृतगोदानमङ्गलाश्चत्वारो भ्रातरो विवाहदीक्षिता यूयम् । अहो जानामि तस्मिन्नेव प्रदेशे तस्मिन्नेव काले वर्ते ।] रामः—एवम् । समयः स वर्तत इवैष यत्र मां समनन्दयत्सुमुखि गौतमार्पितः । अयमांगृहीतकमनीयकङ्कण- स्तव मूर्तिमानिव महोत्सवः करः ॥ १८ ॥ लक्ष्मणः—इयमार्या । इयमप्यार्या माण्डवी । इयमपि वधूः श्रुतकीर्तिः। सीता—वच्छ इअं वि अवरा का । [वत्स इयमप्यपरा का ।] लक्ष्मणः—( सलज्जास्मितम् । अपवार्य ) अये ऊर्मिलां पृच्छत्यार्या । भवतु । अन्यतः सञ्चारयामि । ( प्रकाशम् ) आर्ये द्रष्टव्यमेतत् । अयं च भगवान्भार्गवः । नप्तृबालस्य रामस्य दयानिविर्जगदीश्वर शण्डवार्हविष्णुब्रह्माद्यप्यरावणदुर्वह- शरासनोऽभूदिति प्रामाणिका । अत एव ‘बालक्रीडनमिन्दुशेखरधनुर्भङ्गादवधि’ इति भगवान् बोधायनः । ‘श्रीमत्- शितिकण्ठस्य कुल हि दुरतिकमम्’ इत्युत्तररामायणे च विप्रहृवदर्शस्य रामस्यैव वाक्यं इति दिक् । सुतरां स्निग्धं युक्तमित्यर्थः ॥ जनकानां रघूणामिति ॥ १७॥ यज्ञसबन्धे । तथा च 'जनक देहि कन्या गृहाण राम' इति वक्तुं कारयितुं च स्वयं स एव एव सर्व- शतश्च इति भावः ॥१७॥ एते खलु तत्कालकृतगोदानमङ्गलाश्चत्वारोऽपि भ्रातरो विवाहदीक्षिता यूयम् । कालकृतेति ध्वनिः । अह्मो जानामि तस्मिन्नेव काले वर्ते इति । एवं बाढमित्यर्थः ॥ समयस्स वर्तत इति ॥१८॥ यत्र समये । आदरागृहीतथासी कमनीयकङ्कण इति विवेकः । अयमागृहीतेति ध्वनिः ॥ ॥ १८ ॥ आर्या सीता । माण्डवी भरतपत्नी श्रुतकीर्तिः शत्रुघ्नपत्नी । इयमपरा का । 'रहोऽन्येन सहोक्तौ स्यादपवार्यं जनान्तिकम्' इति लक्ष- णात् प्रकृते वन्येन सह भाषणाभावात् कवे प्रमादः । अपवारि 'स्वमनसा १ 'द्रष्टव्यमेतद्' न-च; 'दृष्टमेतद्' इति घ. २ 'सुगृहीत' इति प-घ. ३ 'सटरामि' इति घ. ३ उ०