उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

३२ उत्तररामचरितं [२-२ ॥ द्वितीयोऽङ्कः ॥ नेपथ्ये । स्वागतं तपोधनाया । ( ततः प्रविशत्यध्वगवेषा तापसी । ) तापसी-अये वनदेवतेय फलकुसुमगर्भैण पल्लवार्घेण १रान्मामु- पतिष्ठते । प्रविश्य । वनदेवता-( अर्घ्यं विकीर्य २ । ) यथेच्छं भोग्यं वो वनमिदमयं मे सुदिवस सतां सद्भिः सङ्गः कथमपि हि पुण्येन भवति । तरुच्छाया तोयं यदपि तपसो योग्यमशनं फलं वा मूलं वा तदपि न पराधीनमिह वः ॥ १ ॥ तापसी-किमत्रोच्यते- प्रियप्राया वृत्तिर्विनयमधुरो वाचि नियमः प्रकृत्या कल्याणी मतिरनवगीतः परिचयः । अथ द्वितीयोऽङ्कः ॥ अथ भूत भवद्भाविष्यद्विशिष्टकथोपक्षेपेण द्वितीयाङ्कार्थं क्रोडीकरिष्यन् कविः शुद्धविष्कम्भं प्रस्तम्भाणः, 'नासूचितस्य पात्रस्य प्रवेशो निर्गमोऽपि च' इति लक्षणादुपयुक्तपात्रप्रयुक्तवेश परम्परासम्बन्धेन सूचयति- नेपथ्ये इति ॥ स्वागतमिति-वासन्तीनाम्ना वनदेवतया कृतः प्रश्न इत्यु- द्ग्राहेश वासन्ती त्वमिति कविनाऽग्रे वक्ष्यते । तपोधनेति तापसीति च एक- मेव पात्रम् । 'तापसस्तु तपोधन' इति विक्रमाकंः । फलकुसुमानि गर्भे मध्यभागे यस्य । सीताराम इतिवत् पल्लवयुक्तमर्घ्यं पल्लवार्घ्यम् तेनेत्यर्थः ॥ 'फलमूलपुष्पाद्य तापसेष्वर्घ्यमाहरेत्' इति स्मरणात् । 'निवर्धमर्घाऽर्घे इत्यमरः ॥ यथेच्छामोग्यमिति ॥ १ ॥ यथेच्छं आसमन्ताद् भोक्तुं योग्यं यथेच्छामोग्यम् । वः इति पूजायां बहुवचनम् । सतां सद्मिरिति-सत्यश्च सन्तश्च सन्तः तेषां सताम् । तैः सद्भिः साधुभिरित्यर्थः । प्रकृते सत्या मम सत्या त्वया सङ्गः सहवास इत्युक्तम् ॥ 'जात्यर्थे स्यात्कथमपि' इति नाम माला । न पराधीनमिति स्वाधीनमित्यर्थः । अपिरेषोऽधिकः पश्चाधिक इति केचित् ॥ १ ॥ अत्र सत्तावती । प्रियप्राया वृत्तिरिति ॥ २ ॥ प्रियस्य इष्टवस्तुनः प्रायः आधिक्यं यस्या सा । 'प्रियमिष्ट' इति 'प्रायो भूम्नि' इति चै- १ 'फलकुसुमपल्लवार्घेण माम्' व-घ-क. २ 'विकीर्य' इति न. ३ 'यथे च्छामोग्यम्' ग ४ 'विनयमत्तुल' व.