उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

३४ उत्तररामचरितं [२-३

वनदेवता—यदा तावदन्येऽपि मुनयस्तमेव हि पुराणब्रह्मवादिनं प्रा- चेतसमृषिं ब्रह्मपारायणायोपासते तत्कोऽयमार्याया दीर्घप्रवासप्रयासः । आत्रेयी—तत्र महानध्ययनप्रत्यूह इत्येष दीर्घप्रवासोऽङ्गीकृतः । वनदेवता—कीदृशः । आत्रेयी—तस्य भगवतः केनापि देवताविशेषेण सर्वप्रकाराद्भुतं स्त- न्यत्यागमात्रके वयसि वर्तमानं दारकद्वयमुपनीतम् । सत्तत्खलु न केवलं- रूपीणामपि तु चराचराणां भूतानामान्तराणि तत्त्वान्युपस्नेहयति । वनदेवता—अपि तयोर्नामसंविज्ञानमस्ति । आत्रेयी—तयैव किल देवतया तयोः कुशलावाविति नामनी प्रभा- वश्चाख्यातः । वनदेवता—कीदृश प्रभावः । आत्रेयी—तयोः किल सरहस्यानि जृम्भकास्त्राण्याजन्मसिद्धानीति । वनदेवता—अहो नु भोश्चित्रमेतत् । आत्रेयी—तौ च भगवता वाल्मीकिना धात्रीकर्मतः परिगृह्य पोषितौ

---

बोध्यम् । प्राचेतसं वाल्मीकिम् । उपासने उपासनां कुर्वन्ति । तदिति ततस्तदा इति च पाठेऽपि तस्मादित्येवार्थः । यमेति ध्वनिः । प्रत्यूहः विघ्नः । दीर्घप्रवास इति ध्वनिः । तत्रभगवतः वाल्मीकेः । देवताविशेषेण । गङ्गयेत्यर्थः । इदं च तृतीयाङ्कविष्कम्भे स्पष्टीभविष्यति । 'प्रकारो लक्षणेऽपि च' इति यादवः । स्तनयोः त्यागमात्रं यस्मिन् वयसि । 'वारस्यं मत्रिङर- धारणे' इत्यमरः । मात्रक इति स्वार्थे कः । अत एव 'उपनामादिपुण्डकः' इति चतुर्वर्गः । 'सगोत्रकं' इति च अमरसिंहेनोक्तम् । दारकौ पुत्रौ । उप- नीतं समीपे आनीतमिति यावत् । समीपे तत्रभवत इति पूर्वेणान्वयः । अपि तु किन्तु इत्यर्थः । भूतानां प्राणिनाम् । आन्तराणि बाह्येत्तराणि । नत्त्वानि करणानि अङ्गानि वा । तथा च अन्त करणानि अन्तरङ्गानि नैवर्थः ॥ 'तत्त्वं तु करणादियो' इति संसारावर्त्तः । स्नेहयुक्तानि करोति स्नेहयति । 'विके सज्ञानं' इति नामनिधानम् । 'रहस्यं तु मन्त्रे च' इति केन्दारः । अति भृशम् । चित्रं आश्चर्यम् ॥ 'अत्यतीवातीवतराम्' इति विरूपः । हिसब्दो वाक्यालङ्कारे । भो इति स्वमन प्रति सुबोधनम् । 'संबोधने तु हे है भोः' इति रत्नमाला ।

---

१ 'केवल तस्य अपि तु तिरश्चामप्यन्त करणानि तत्त्वानि' न. २ 'कर्मतः सुत' ब, 'कर्म प्रस्तुत' ध-क.