उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

६४ उत्तररामचरितं [३-१८ तमसा—अस्तु देवताप्रसादात् । सीता—भगवदि तमसे एदिणा अवच्चमेसुमरणेण उस्ससिदपण्डुद- त्थणी दांणि वच्चाणं पितुणो संणिहाणेण खणमेत्तं संसारिणीम्हि संवृत्ता । भगवति तमसे एतेनापत्यसम्मरणेनोच्छ्वसितप्रस्रुतस्तनी इदानीं वत्सयोः पितुः संविधानेन क्षणमात्रं संसारिण्यस्मि संवृत्ता । तमसा—किमत्रोच्यते । प्रसवः खलु प्रकर्षपर्यन्तः स्नेहस्य । परं चैत- दन्योन्यसंश्लेषणं पित्रोः। अन्तःकरणतत्त्वस्य दम्पत्योः स्नेहसंश्रयात् । आनन्दग्रन्थिरकोऽयमपत्यमिति बध्यते ॥ १७ ॥ वासन्ती—इतोऽपि देवः पश्यतु । अनुदिवसमवर्धयत् प्रिया ते यमचिरनिर्गतमुग्धलोलबर्हम् । मणिमुकुट इवोच्छिखः कदम्बे नदति स एष वधूसखः शिखण्डी ॥ १८ ॥ सीता—( सकौतुकस्नेहास्रम् ) एसो सो एसो सो । एष स एष सः । न्दरीकादय' इति शृङ्गारमञ्जरी । अस्तु इति युज्यतमित्यनेनानुग्रहः । भगवति तमसे एतेनापत्यसम्मरणेन उच्छ्वासितप्रस्रुतस्तनी इदानीं वत्सपितु- स्सन्निधानेन क्षणमात्रं संसारिण्यस्मि सवृत्ता । उच्छ्वसितं उद्भूतं प्रस्रुतं स्रव ययोस्तादृशौ स्तनौ यस्या । वत्सयोः कुशलवयोः । पितुः निजभर्तुः रामस्येत्यर्थः । एतेन कपिना निजं द्राविडत्वमाविष्कृतमिति बोध्यम् । क्षणेवि- क्ये प्रमादः । क्षणेति साधु । क्षणस्य अङ्ग्यादिगणे पठितत्वात् । प्रसवः सन्तान । स्नेहस्य प्रेम्ण । प्रकर्षः उत्कर्ष । पर्यन्तः अवधि यस्य । प्रसदिति प्रसव इत्यभिधेयं अपत्यमित्यर्थ । परं उत्कृष्टं वक्तुमशक्यमिति भावः । पित्रोः संश्लेषणं सुरतारम्भकं उपगूहनमिति यावत् ॥ तदेव विशि- नष्टि— ॥ अन्तःकरणतत्त्वस्येति ॥ १७ ॥ दम्पत्योः तरुणस्त्रीपुरुषयोः । अन्तःकरणमिति यत्तत्त्वं इन्द्रियं तस्य स्नेहेन प्रेम्णा सह संश्रयात् संमेलनाद्धेतोः । अयमनुभवसिद्धः । आनन्दस्य ग्रन्थिः बीजं तस्य रेक- रैचनं तदेवापत्यमित्यर्थ । तथा च दम्पत्योरन्त करणप्रेमपूर्वसभोगस्खलित- आनन्दरस एवापत्यमिति भाव । 'तत्त्वं तु ब्रह्मण इन्द्निये' इति, 'ग्रन्थिः पर्वेणि बीजे च' इति, 'उत्सर्गो रेकरेचने' इति हारावलीकपिलविक्र- मार्काः ॥ १७ ॥ अनुदिवसमवर्धयदिित ॥ १८ ॥ यं शिखण्डिनम्। १ 'ताणं अ' क-च; 'ताणं च' घ. २ 'प्रसृष्ट' ब. ३ 'घटयते' न. ४ 'अल- ङ्गसमदताण्डवोल्लसत्वान्तषदमचिरोद्गतमुग्धलोलबर्हः' घ-द.