उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

७४ उत्तररामचरितं [३-३८ रामः-अयि चण्डि जानकि इतस्ततो दृश्यस इवै नानु कम्पसे । हा हा देवि स्फुटति हृदयं ध्वंसते देहबन्धः शून्यं मन्ये जगदविरलज्वालमन्तर्ज्वलामि। सीदन्नन्धे तमसि विधुरो मज्जतीवान्तरात्मा विष्वङ्मोहः स्थगयति कथं मन्दभाग्यः करोमि॥ ३८॥ (इति मूर्च्छति।) सीता-हद्धी हद्धी पुणोवि पमूढो अज्जउत्तो। हा धिक् हा धिक् पुन- रपि प्रमूढ आर्यपुत्र । वासन्ती-देव समाश्वसिहि समाश्वसिहि । सीता-अज्जउत्त म मन्दभाइणि उद्दिसिअ सअलजीवलोभमङ्गलांधा रस्स दे वारंवार संसइदजीवितदारुणो दसापरिणामो त्ति हा हदम्हि। (इति मूर्च्छति।) आर्यपुत्र मां मन्दभागिनीमुद्दिश्य सकलजीवलोकमङ्गला- धारस्य ते वारंवारं संशयितजीवितदारुणो दशापरिणाम इति हा हतास्मि। तमसा-वत्से समाश्वसिहि समाश्वसिहि । पुनस्त्वत्पाणिस्पर्श एव सञ्जीवनोपायो रामभद्रस्य। तराम्, इत्युभयितरत्न । अलैरित्यनैदिकघण्टापथमन्थ (१) विशेषज्ञ प्रमाणम् ॥ ३७ ॥ या एतैर्हृदयमर्मगूढशल्यपट्टनै पुन पुनरपि मा मन्दभा गिनीमार्यपुत्राय स्मरयति ॥ हा हा देवि स्फुटतीति ॥ ३८ ॥ हाहेति वीप्सायाम् । देहशब्देनाङ्गानि लक्ष्यन्ते । तेषां बन्धः परस्परसम्बन्धः । ध्वं- सते ध्वस्तो भवति । अविरलज्वालं यथा तथा । 'मनस्यात्मनि चान्त स्स्यात्' इति रत्नमाला । तमसि भ्रमे । अन्धे गाढे सति । सीदन् ह्रिष्य मान । 'विधुरो दीन' इति शब्दार्णव । आत्मा देह । 'मूर्तिर्देह त्रि- प्वात्मा' इति हलायुध । अन्त मनसि । कत्त पश्यामीति दीक्षिताः । मोह मूर्च्छा । विष्वक् अभित । स्थगयति पुष्ठयतीति केदार । मामिति शेष । 'निमित्तार्थेऽपि च क्व' इति शब्दमाला ॥३८॥ हा धिक् हा धिक् पुन- रपि प्रमूद आर्यपुत्र । आर्यपुत्र मां मन्दभागिनीमुद्दिश्य सकलजीवलोकमङ्ग लाधारजन्मलाभस्य ते संशयितजीवितदारुणो दशापरिणाम इति हा हतास्मि । संशयितं सम्जातसंशय जीवितं यस्मिन् दशापरिणामे । स चासौ दा- १ 'दृश्यसे नानु०' ग, 'दृश्यसे एव' घ २ 'अविरत' ग-घ ३ 'मह- त्तिजग्मलाइस्स' ( महत्त्थदामहामस्स ) ग, 'मङ्गलाधारजन्मलाभस' टी.