वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

( ८४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

सर्वतोऽक्तिन्नर्थादित्येके ॥ शकटिः । शकटी । अक्तिन्नर्थात्किम् ? अजननिः । क्तिन्नन्त- त्वादप्राप्ते विध्यर्थं पद्धतिशब्दो गणे पठ्यते । हिमकाषिहतिषु चेति पद्धभावः । पद्धतिः । पद्धती ॥ पुंयोगादाख्यायाम् । ४ । १ । ४८ ॥ या पुमाख्या पुंयोगात् स्त्रियां वर्तते ततो ङीष् स्यात्। गोपस्य ३स्त्री गोपी ॥ पालकान्तान्न * ॥ गोपालिका । अश्वपालिका ॥ सूर्याद्देवतायां चाप् वाच्यः * ॥ सूर्यस्य स्त्री देवता सूर्या । देवतायां किम् ? सूरी कुन्ती । मानुषीयम् ॥ इन्द्रवरुणभवशर्वरुद्रमृडहिमारण्ययवयवनमातुलाचार्याणामानुकू ।४।१।४९॥ एषा- मानुगागमः स्यात् ङीष् च ॥ इन्द्रादीनां षण्णां मातुलाचार्ययोश्च पुंयोग एवेष्यते । तत्र ङीषि सिद्धे आनुगागममात्रं विधीयते । इतरेषां चतुर्णामुभयम् । इन्द्राणी ॥ हिमारण्ययोर्म- हत्त्वे * ॥ महद्धिमं हिमानी । महदरण्यम् अरण्यानी ॥ यवादोषे * ॥ दुष्टो यवो यवानी ॥ यवनाल्लिप्याम्* ॥ यवनानां लिपिर्यवनानी ॥ मातुलोपाध्याययोरानुग्वा* ॥ मातुलानी । मातुली । उपाध्यायानी । उपाध्यायी ॥ या ६तु स्वयमेवाध्यापिका तत्र वा ङीष् वाच्यः*॥ उपाध्यायी । उपाध्याया ॥ आचार्यादणत्वं च * ॥ आचार्यस्य स्त्री-आचार्यानी । पुंयोग इत्येव । आचार्या ७स्वयं व्याख्यात्री ॥ अर्यक्षत्रियाभ्यां वा स्वार्थे * ॥ अर्याणी । अर्या । स्वामिनी वैश्या वेत्यर्थः । क्षत्रियाणी । क्षत्रिया॥ पुंयोगे तु । अर्यी । क्षत्रियी । कथं ब्रह्माणीति ? ८ब्रह्माणमानयति जीवयतीति कर्मण्यण् ॥ क्रीतात्करणपूर्वात् ।४।१।५० ॥ क्रीतान्तादद- १ सर्वत इति । अकृदिकारादपि कृदिकारादपि अत एव 'तां दृष्ट्वा श्रीमिवायतीम्' इत्यादिसिद्धिः ॥ २ 'अक्रोशे नङ्यनिः' इत्यनिः प्रत्ययः क्तिन्नर्थे इति भावः ॥ ३ योगश्चात्र दाम्पत्यलक्षण एवेति नाग्रहः किंतु जन्यजनकभावादिरपीति यथाप्रयोगमाश्रयणीयः । तेन केकयी-देवकी-श्याली-इत्यादि सिद्धिः ॥ 'भर्तृकृतान्'इति भाष्ये भर्तृपदं तूपलक्षणपरतया योजनीयमिति न तद्विरोध इति बोध्यम् ॥ ४ एवमेव केकयस्य दुहिता केकयी, देवकस्य दुहिता देवकी, श्यालस्य भगिनी श्याली, इत्याद्योपि बोध्याः ॥ ५ "गोपालिकादीनां प्रतिषेधः" इति वार्तिकमर्थतोऽनुवदति-पालकान्तादिति ॥ ६ "इङश्चेत्य- पादाने स्त्रियामुपसंख्यानम्, तदन्ताच्च वा ङीष्" इति "इङश्च" (३।३।२१) इति सूत्रवार्तिक- मर्थतोऽनुवदति-या त्विति ॥ अस्य वार्तिकस्य 'उपेत्याधीयतेऽस्या उपाध्यायी उपाध्याया' इति भाष्योक्तोदाहरणतश्च स्त्रीणामपि वेदाध्यापनेऽधिकारोऽङ्गीक्रियते । तदन्यथानुपपत्त्या वेदाध्ययनेऽप्यधिकारः सूच्यत एव ॥ 'एकदेशे तु वेदस्य वेदाङ्गान्यपि वा पुनः । योध्यापयति वृत्त्यर्थमुपाध्यायः स उच्यते' इति (२।१४१) मनुना वेदैकदेशमन्त्रब्राह्मणान्यतराध्यापकत्वस्यैवोपाध्यायत्वप्रयोजकत्वस्य दर्शि- तत्वात् । ७ 'स्यादाचार्याऽपि च स्वतः' 'मन्त्रव्याख्याकृदाचार्यः' इत्यमरैकवाक्यतयाह-आचार्या स्वयमिति ॥ एतेनापि स्त्रीणां वेदाध्ययनेऽधिकारो निराबाधो दर्शितः ॥ 'उपनीय तु यः शिष्यं वेद- मोध्यापयेद्विजः। सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्यं प्रचक्षते' इति मनुवाक्येनापि स्त्रीणां वेदाध्यापनाधि- कारो ध्वनितः ॥ ८ आनुग्विधिसूत्रवार्तिकादिषु ब्रह्मशब्दोपादानाभावात्कथं 'ब्रह्माणी चाकरोच्च्छ्रन्' इति ब्रह्माणीप्रयोग इत्याशयेन शङ्कते-कथमिति ॥ ९ ब्रह्माणमानयतीत्यादि ॥ एवमेव पण्डितानी मिश्राणी देवराणी ज्येष्ठाणीप्रभृतयः । सूत्रं तु 'इन्द्री' इत्यादिव्यावृत्त्यर्थमेव । शर्वशब्दे 'न संयोगात्' इति निषेधेन ककारस्य चारितार्थ्येन 'अल्लोपोऽनः' इत्येतद्बाधायाकारोच्चारणस्य अनुकि चारितार्थत्वात् पररूपवार- णाय दीर्घविधानस्य चारितार्थत्वात् क्वचिदन्यतो विधानज्ञापनासंभवादिति भावः ॥