वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

( १०४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- परि हरेः संसारः । परिरत्र वर्जने । लक्षणादौ तु-हरिं परि ॥ १ आ मुक्तेः संसारः । २ आ सक- लाद्ब्रह्म ॥ प्रतिः प्रतिनिधिप्रतिदानयोः । १।४।९२ ॥ एतयोरर्थयोः प्रतिरुक्तसंज्ञः स्यात् ॥ प्रतिनिधिप्रतिदाने च यस्मात् ।२।३।११ ॥ अत्र कर्मप्रवचनीयैर्योगे पञ्चमी स्यात् । प्रद्युम्नः कृष्णात्प्रति । तिलेभ्यः प्रतियच्छति माषान् ॥ अकर्तॄणे पञ्चमी ।२।३। २४ ॥ ४ कर्तृवर्जितं यदृणं हेतुभूतं ततः पञ्चमी स्यात् ॥ शताद्बद्धः ॥ अकर्तरि किम् ? शतेन॑६ बन्धितः ॥ विभाषा गुणेऽस्त्रियाम् ।२।३।२५ ॥ गुणे७ हेतावस्त्रीलिङ्गे पञ्चमी वा स्यात् ॥ जाड्याज्जाड्येन वा बद्धः ॥ गुणे किम् ? धनेन कुलम् ॥ अस्त्रियां किम् ? बुद्ध्या मुक्तः ॥ विभाषेति योगविभागादगुणे स्त्रियां च क्वचित् । धूमादग्निमान् । नास्ति घटोऽनुपलब्धेः ॥ पृथग्वि नानानाभिस्तृतीयाऽन्यतरस्याम् ॥ २।३।३२ ॥ एभिर्योगे तृतीया स्यात्पञ्चमी- द्वितीये च ॥ अन्यतरस्यांग्रहणं समुच्चयार्थम् । पञ्चमीद्वितीये अनुवर्तेते१० ॥ पृथग् रामेण रामात् रामं वा । एवं विना नाना ॥ करणे च स्तोकाल्पकृच्छ्रकतिपयस्यासत्त्ववचनस्य ।२।३।३३ ॥ ११एभ्योऽद्रव्यवचनेभ्यः करणे तृतीयापञ्चम्यौ स्तः ॥ स्तोकेन स्तोकाद्वा मुक्तः । द्रव्ये तु-स्तोकेन विषेण हतः ॥ दूरान्तिकार्थेभ्यो द्वितीया च । २ । ३ । ३५ ॥ एभ्यो द्वितीया स्याच्चात्१२पञ्चमीतृतीये ॥ प्रतिपदिकार्थमात्रे विधिरयम् । ग्रामस्य दूरं दूरात् दूरेण १ आ मुक्तेरिति । तेन विनारूपायां मर्यादायामत्राङ् । अर्थात् मुक्तितः प्रागेव संसारः मुक्तिदशायां संसाराभाव इति भावः ॥ २ आ सकलादिति । तेन सहरूपायाम् अभिविधावत्राङ् । ब्रह्मणः सकले सत्ता, न क्वाप्यभाव इति भावः ॥ ३ तत्कार्यकर्ता प्रतिनिधिः । यथा कृष्णोचितकार्यकर्ता प्रद्युम्नः कृष्णप्रति- निधिः ॥ गृहीतवस्तुसममूल्यवस्तुप्रत्यर्पणं प्रतिदानम् ॥ ४ कर्तृवर्जितमिति । कर्तृसंज्ञावर्जितमित्यर्थः ॥ हेतुतृतीयायां प्राप्तायां पञ्चमी विधीयते ॥ ५ शतहेतुकबन्धनार्श्रय इति बोधः ॥ ६ शतेन बन्धित इत्यत्र प्रयोज्यकर्तोत्तमर्णः । शतं तु बन्धनकर्तुरुत्तमर्णप्रयोजकत्वादद्धेतुसंज्ञासमन्वितकर्तृसंज्ञाविशिष्टमिति कर्तृ- संज्ञावर्जितत्वाभावान्नैव पञ्चमीति शतप्रयोज्यधनिकर्तृकबन्धनार्होऽधमर्ण इति बोध्यम् ॥ ७ 'सत्त्वे निवि- शतेऽपैति पृथग्जातिषु दृश्यते । आधेयश्चाक्रियाजश्च सोऽसत्त्वप्रकृतिर्गुणः ॥' इति लक्षित एव गुणो गृह्यते इति केचित् ॥ अन्ये तु पराश्रितत्व