वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

स्वसृपत्योः ६।३।२४ ऋदन्तात्षष्ठ्या अलुग् वा स्वसृपत्योः परयोः ॥ मातुःपितुर्भ्या- मन्यतरस्याम् ।८।३।८५ ॥ आभ्यां स्वसुः सस्य षो वा स्यात् समासे ॥ मातुःष्वसा । मातुःस्वसा । पितुःष्वसा । पितुःस्वसा ॥ लुक्पक्षे तु-॥ मातृपितृभ्यां स्वसा ।८।३।८४ ॥ आभ्यां परस्य स्वसुः सस्य षः स्यात्समासे । मातृष्वसा पितृष्वसा ॥ असमासे तु मातुः स्वसा । पितुः स्वसा ॥ इत्यलुक्समासप्रकरणम् । अथ समासाश्रयविधिप्रकरणम् । घरूपकल्पचेलड्ब्रुवगोत्रमतहतेषु ङ्योऽनेकाचो ह्रस्वः ।६।३।४३ ॥ भाषितपुं- स्काद्यो ङी तदन्तस्यानेकाचो ह्रस्वः स्यात् घरूपकल्पप्रत्ययेषु परेषु चेलडादिषु चोत्तरपदेषु ॥ ब्राह्मणितरा । ब्राह्मणितमा । ब्राह्मणिरूपा । ब्राह्मणिकल्पा । ब्राह्मणिचेली । ब्राह्मणिब्रुवा । ब्राह्मणिगोत्रेत्यादि ॥ ब्रूञः पचाद्यचि वच्यादेशगुणयोरभावो निपात्यते । चेलडादीनि वृत्तिविषये कुत्सनवाचीनि तैः 'कुत्सितानि कुत्सनैरीति समासः ॥ ङ्यः किम् ? दत्ततरा ॥ भाषित- पुंस्कात्किम् ? आमलकीतरा । कुवलीतरा ॥ नद्याः शेषस्यान्यतरस्याम् । ६।३।४४ ॥ अङ्यन्तन्नद्या ङ्यन्तस्यैकाचश्च घादिषु ह्रस्वो वा स्यात् ॥ ब्रह्मबन्धुतरा । ब्रह्मबन्धूत्तरा । स्त्रितरा । स्त्रीतरा ॥ कृन्नद्या न * ॥ लक्ष्मीतरा ॥ उगितश्च ।६।३।४५ ॥ उगितः परा या नदी तदन्तस्य घादिषु ह्रस्वो वा स्यात् ॥ विदुषितरा । ह्रस्वाभावपक्षे तु १तसिलादिष्विति पुंवत्-विद्वत्तरा । वृत्त्यादिषु विदुषीतरैत्यप्युदाहृतं तन्निर्मूलम् ॥ हृदयस्य हल्लेखयदण्- लासेषु ।६।३।५० ॥ हृदयं लिखतीति हल्लेखः । हृदयस्य प्रियं हृद्यम् । हृदयस्येदं हार्दम् । हल्लासः ॥ लेखेत्यैणन्तस्य ग्रहणम् । घञि तु हृदयलेखः । लेखग्रहणमेव २ज्ञापकम्- उत्तरपदाधिकारे ३तदन्तविधिर्नास्तीति ॥ वा शोकष्यञ्रोगेषु ।६।३।५१ ॥ हृच्छोकः । हृदयशोकः । सौहार्द्यम् । सौहृदय्यम् । हृद्रोगः । हृदयरोगः । ४हृदयशब्दपर्यायो हृच्छब्दोऽ- प्यस्ति । तेन सिद्धे प्रपञ्चार्थमिदम् ॥ पादस्य पदाज्यातिगोपहतेषु । ६ । ३ । ५२ ॥ एषूत्तरपदेषु पादस्य पद् इत्यदन्त आदेशः स्यात् । पादाभ्यामजतीति पदाजिः । पदातिः । 'अज्यतिभ्याम्' 'पादे चेतीण् प्रत्ययः । अजेर्व्यभावो निपातनात् ॥ ५पद्गः । पदोपहतः ॥ पद्यत्यतदर्थे ।६।३।५३॥ पादस्य पत्स्यादतदर्थे यति परे ॥ पादौ विध्यन्ति पद्याः शर्कराः ॥ अतदर्थे किम् ? पादार्थमुदकं पाद्यम् 'पादार्घाभ्यां चेति यत् ॥ इके चरतावुपसंख्यानम्*॥ पादाभ्यां चरति पदिकः । पर्णादित्वात् ष्ठन् ॥ हिमकाषिहतिषु च । ६।३।५४॥ पद्भि- १ अप्रवर्तमानस्य ह्रस्वस्य पुंवत्त्वबाधकत्वासंभवादिति शेषः ॥ २ ज्ञापकपरभाष्यप्रामाण्यादिति भावः ॥ ३ तेन 'कुमारीगौरितरा' इत्यत्र तरबन्ते परे ह्रस्वो नेति भावः ॥ ४ 'चित्तं तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसं मनः' इत्येवमिति भावः ॥ ५ 'पादः पद‌ङ्घ्रिश्चरणोऽस्त्रियाम्' 'पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्मांध्रिवस्तुषु' इत्यमरे पाद्-पद-पद्-इत्येवं त्रिधोपलम्भात्प्रपञ्चार्थमेवेति बोध्यम् ॥ ११