वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

( १६६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

नीरुक् । अभीरुक् । ऋतीषट् । परीतत् ॥ काविति किम् ? परिणहनम् । 'विभाषा पुरुषे' इत्यतो मण्डूकप्लुत्या विभाषानुवर्तते सा च व्यवस्थिता । तेन गतिकारकयोरेव । नेह—पटुरुक् । तिग्मरुक् ॥ वनगिर्योः संज्ञायां ^Aकोटरकिंशुलुकादीनाम्^B । ६ । ३ । ११७ ॥ कोटरादीनां वने परे किंशुलुकादीनां गिरौ परे दीर्घः स्यात्संज्ञायाम् ॥ वनं पुर- गामिश्रकासिध्रकासारिकाकोटराग्नेभ्यः । ८ । ४ । ४ ॥ वनशब्दस्योत्तरपदस्य एभ्य एव णत्वं नान्येभ्यः॥ इह कोटरान्ताः पञ्च दीर्घविधौ कोटरादयो बोध्याः । तेषां कृतदीर्घाणां णत्वविधौ निर्देशो नियमार्थः । अग्रेशब्दस्य तु विध्यर्थः । पुरगावणम् । मिश्रकावणम् । सिध्रकावणम् । सारिकावणम् । कोटरावणम् ॥ एभ्य एवेति किम् ? असिपत्र- वनम् । वनस्याग्रे अग्रेवणम् । राजदन्तादिषु निपातनात्सप्तम्या अलुक् । प्रातिपदिकार्थमात्रे प्रथमा । किंशुलुकागिरिः ॥ वले ।६।३।११८ ॥ वलप्रत्यये परे दीर्घः स्यात्संज्ञायाम् ॥ कृषीवलः ॥ मतौ बह्वचोऽनजिरादीनाम्^C ।६।३।११९ ॥ अमरावती ॥ अनजिरा- दीनां किम् ? अजिरवती ॥ बह्वचः किम् ? व्रीहिमती ॥ संज्ञायामित्येव । नेह—वलयवती। ^Dशरादीनां च ।६।३।१२० ॥ शरावती ॥ इको व्यहेऽपीलोः ।६।३।१२१ ॥ इग- न्तस्य दीर्घः स्याद्वहे । ऋषीवहम् । कपीवहम् । इकः किम् ? पिण्डवहम् ॥ अपीलोः किम् ? पीलुवहम् ॥ ^Eअपीलवादीनामिति वाच्यम् * ॥ दारुवहम् ॥ उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलम् ।६।३।१२२ ॥ उपसर्गस्य बहुलं दीर्घः स्याद्घञन्ते परे, नतु मनुष्ये ॥ परीपाकः । परिपाकः ॥ अमनुष्ये किम् ? निषादः ॥ इकः काशे ।६।३।१२३ ॥ इगन्तस्योपसर्गस्य दीर्घः स्यात्काशे ॥ वीकाशः । नीकाशः । इकः किम् ? प्रकाशः ॥ अष्टनः संज्ञायाम् ।६।३।१२५ ॥ उत्तरपदे दीर्घः ॥ अष्टापदम् । संज्ञायां किम् ? अष्टपुत्रः ॥ चितेः कपि ।६।३।१२७ ॥ एकचितीकः ॥ नरे संज्ञायाम् । ६।३।१२९ ॥ विश्वानरः ॥ मित्रे चर्षौ ।६।३।१३० ॥ विश्वामित्रः ॥ ऋषौ किम् ? विश्वमित्रो माणवकः ॥ शुँनो दन्तदंष्ट्रा-

---

A कोटर, मिश्रक, सिध्रक, । पुरग, शारिक । इति कोटरादिः ॥ B किंशुलुक, शाव, नड, अञ्जन, भञ्जन, लोहित, कुक्कुट, । इति किंशुलुकादिः ॥ C अजिर, खदिर, पुलिन, हंस, कारण्डव, चक्रवाक । इत्याजिरादिः ॥ D शर, वंश, धूस, अहि, कपि, मणि, मुनि, शुचि, हनु, । इति शरादिः ॥ E पील्वादिराकृतिगणः ॥

---

१ 'यथोपदिष्टम्' इत्यनुवृत्तेः ॥ २ संज्ञायामेव दीर्घस्य विधानादस्य णत्वस्य संज्ञायामेव विधानात् 'पूर्वपदात्संज्ञायाम्' इत्येव सिद्धे इति भावः ॥ ३ अग्रेवणशब्दस्यासंज्ञातत्वादिति भावः ॥ ४ 'अणकारान्त- पूर्वपदात्' इत्यर्थाद् 'अगः' इति प्रतिषेधो नेति भावः ॥ ५ अमनुष्यादिष्विति वक्तव्यम् * । प्रसेवः, प्रसारः, प्रहारः ॥ सादकारयोः कृत्रिमे * । एषोऽस्य प्रसादः । एषोऽस्य प्राकारः ॥ कृत्रिम इति किमर्थम् ? एषोऽस्य प्रसादः प्रकारः ॥ प्रतिवेशादीनां विभाषा * । प्रतिवेशः । प्रतीवेशः । प्रतिकारः । प्रतीकारः ॥ बहुलग्रहणस्यैवायं प्रपञ्चो भाष्य उक्तः ॥ ६ 'अन्येषामपि' इति सूत्रप्रपञ्चभूताभियुक्तोक्तिरियम्॥