वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

( १७० ) सिद्धान्तकौमुदी- भवार्थे तु लुग्वक्तव्यः * ॥ अश्वत्थामा ॥ लोम्नोऽपत्येषु बहुष्वकारः* ॥ बाह्वादीञोऽपवादः। उडुलोमाः । उडुलोमान् ॥ बहुषु किम् ? औडुलोमिः ॥ गोरजादिप्रसङ्गे यत् * ॥ गव्यम् ॥ अजादिप्रसङ्गे किम् ? गोभ्यो हेतुभ्य आगतं गोरूप्यम् । गोमयम् ॥ ^Aउत्सा- दिभ्योऽञ् ।४।१।८६ ॥ औत्सः ॥ अग्निकलिभ्यां ढग्वक्तव्यः * ॥ अग्नेरपत्यादि आग्नेयम् । कालेयम् ॥ इति तद्धितेष्वपत्यादिविकारान्तार्थसाधारणप्रत्ययप्रकरणम् । अथ तद्धितेष्वपत्याधिकारप्रकरणम् । स्त्रीपुंसाभ्यां नञ्स्नञौ भवनात् ।४।१।८७ ॥ ‘धान्यानां भवने’—इत्यतः प्रागर्थेषु स्त्रीपुंसाभ्यां क्रमान्नञ्स्नञौ स्तः ॥ स्त्रैणः । पौंस्नः ॥ वत्यर्थे न, ‘स्त्रीपुंवच्चेति ज्ञापकात् । स्त्रीवत् । पुंवत् ॥ द्विगोर्लुगनपत्ये ।४।१।८८ ॥ द्विगोर्निमित्तं यस्तद्धितोऽजादिरनप- त्यार्थः प्राग्दीव्यतीयस्तस्य लुक् स्यात् । पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः पुरोडाशः पञ्चकपालः ॥ द्विगोर्निमित्तमिति किम् ? पञ्चकपाल^२स्येदं खण्डं पाञ्चकपालम् ॥ अजादिः किम् ? पञ्चगर्ग- रूप्यम् ॥ अनपत्ये किम् ? द्वयोर्मित्रयोरपत्यं द्वैमित्रिः ॥ गोत्रेऽलुगचि । ४ । १ । ८९ ॥ अजादौ प्राग्दीव्यतीये विवक्षिते गोत्रप्रत्ययस्यालुक् स्यात् ॥ गर्गाणां छात्राः ‘वृद्धाच्छः’ ।१। आपत्यस्य च तद्धितेऽनाति ।६।४।१५१ ॥ हलः परस्यापत्ययकारस्य लोपः स्यात्त- द्विते परे न त्वाकारे ॥ गार्गीयाः ॥ प्राग्दीव्यतीये किम् ? गर्गेभ्यो हितं गर्गीयम् ॥ अचि किम् ? गर्गेभ्य आगतं गर्गरूप्यम् ॥ यूनि लुक् ।४।१।९० ॥ प्राग्दीव्यतीये अजादौ प्रत्यये विवक्षिते युवप्रत्ययस्य लुक् स्यात् ॥ ग्लुचुकस्य गोत्रापत्यं ग्लुचुकायनिः—वक्ष्यमाणः^४ फिञ् । ततो यून्यण्—ग्लौचुकायनः । तस्य छात्रोऽपि ग्लौचुकायनः अणो लुकि वृद्धत्वा- भावाच्छो न ॥ पैलादिभ्यश्च^B ।२।४।५९ ॥ एभ्यो युवप्रत्ययस्य लुक् ॥ पीलाया वेत्यण् । A उत्स, उदपान, विकिर विनद, महानद, महानस, महाप्राण, तरुण, तलुन, बष्कयासे, धेनु, पृथ्वी, पंक्ति, जगती, त्रिष्टुप्, अनुष्टुप्, जनपद, भरत, उशीनर, ग्रीष्म, पीलु, कुण, उदस्थान देशे, पृषदंश, भल्ल- कीय, रथन्तर, मध्यन्दिन, बृहत्, महत्, सत्वत्, कुरु, पञ्चाल, इन्द्रावसान, उष्णिक्, ककुभ्, सुवर्ण, देव, ग्रीष्मादयश्छन्दसि । इत्युत्सादिः ॥ B पैल, शालङ्कि, सात्यकि, सात्यंकामि, राहवि, रावणि, औदञ्चि, औदव्रजि, औदमेधि, औदमस्जि, औदमृज्जि, दैवस्थानि, पैङ्गलौदायनि, राहक्षति, भौलिङ्गि, राणि, औदन्थि, औद्गाहमानि, औज्जिहानि, औदशुद्धि, तद्राजाच्चाणः । आकृतिगणोऽयम् । इति पैलादिः ॥ १ ‘अन्तःपूर्वपदात्-’ इति सूत्रस्थेन वार्तिकेनेति भावः ॥ २ समाहारे द्विगोः कृतत्वात् तद्धितार्थो नात्र द्विगोर्निमित्तमिति भावः ॥ ३ गोत्रे ‘यस्कादिभ्यो गोत्रे’ इति प्रकरणविहितस्य प्रत्ययस्य लुक्प्रति- षेधो विधीयत इति गोत्रे प्रत्ययस्य लुक् च ‘तद्राजस्य बहुषु-’ इति प्रकरण एव ‘यञञोश्च’ इति विधी- यते स च बहुष्वेवेति दर्शयन्नुदाहरति–गर्गाणामिति ॥ अत्र तु यञो लुग् भवत्येव तथापि अजादिप्रत्यय- चिकीर्षायां तु बहुत्वविवक्षायामपि लुक् प्रतिषिध्यत एवेति भावः ॥ ४ ‘प्राचामवृद्धात् फिन् बहुलम्’ इति वक्ष्यमाण इत्यर्थः ॥