वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

अन्त:पूर्वपदाट्ठञ् । ४ । ३ । ६० ॥ अव्ययीभावादित्येव । वेश्मनि इति अन्तर्वेश्मन् तत्र भवमान्तर्वेश्मिकम् । आन्तर्गणिकम् । *अध्यात्मार्देष्ठञिष्यते * ॥ अध्यात्मं भवमाध्यात्मिकम् ॥ अनु^Bशतिकादीनां च । ७ । ३ । २० ॥ एषामुभयपदवृद्धिः स्यात् ञिति णिति किति च ॥ आधिदैविकम् । आधिभौतिकम् । ऐहलौकिकम् । पारलौकिकम् । अध्यात्मादि- राकृतिगणः ॥ देविकाशिंशपादित्यवाड्दीर्घसत्रश्रेयसामात् । ७ । ३ । १ ॥ एषां पञ्चानां वृद्धिप्राप्तावादेरच आत् ञिति णिति किति च ॥ दाविकम् । देविकाकूले भवा दावि- काकूलाः शालयः । शिंशपाया विकारः शांशपञ्चमसः । 'पलाशादिभ्यो वेत्यञ् । दित्यौह इदं दात्यौहम् । दीर्घसत्रे भवं दार्घसत्रम् । श्रेयसि भवं श्रायसम् ॥ ग्रामात्पर्यनुपूर्वात् । ।४।३।६१ ॥ ठञ् स्यात् ॥ अव्ययीभावादित्येव । पारिग्रामिकः । आनुग्रामिकः ॥ जिह्वामूला- ङ्गुलेश्छः ।४।३।६२ ॥ जिह्वामूलीयम् । अङ्गुलीयम् ॥ वर्गान्ताच्च । ४ । ३।६३ ॥ कवर्गीयम् ॥ अशब्दे यत्खावन्यतरस्याम् । ४ । ३ । ६४ ॥ पक्षे पूर्वेण छः । मद्गर्यः । मद्गर्गीणः । मद्गर्गीयः ॥ अशब्दे किम् ? कवर्गीयो वर्णः ॥ कर्णललाटात्कनलङ्कारे । ।४।३।६५ ॥ कर्णिका । ललाटिका ॥ तस्य व्याख्यान इति च व्याख्यातव्यनाम्नः । ।४।३।६६ ॥ सुपां व्याख्यानः सौपो ग्रन्थः । तैङः । कार्तः । सुप्सु भवं सौपम् ॥ बह्वचोऽन्तोदात्ताट्ठञ् । ४ । ३ । ६७ ॥ षत्वणत्वयोर्विधायकं शास्त्रं षत्वणत्वम् । तस्य व्याख्यानस्तत्र भवो वा षात्वणत्विकः ॥ क्रतुयज्ञेभ्यश्च ।४।३।६८ ॥ सोमसाध्येषु यागे- ष्वेतौ प्रसिद्धौ । तत्रान्यतरोपादानेन सिद्धे उभयोरुपादानसामर्थ्यादसोमका अपीह गृह्यन्ते । अग्निष्टोमस्य व्याख्यानस्तत्र भवो वा आग्निष्टोमिकः । वाजपेयिकः । पाकयज्ञिकः । नावय- ज्ञिकः । बहुवचनं स्वरूपविधिनिरासार्थम् । अनन्तोदात्तार्थ आरम्भः ॥ अध्यायेष्वर्षेः । । ४ । ३।६९ ॥ ऋषिशब्देभ्यो लक्षणया व्याख्येयग्रन्थवृत्तिभ्यो भवे व्याख्याने चाध्याये ठञ् स्यात् ॥ वसिष्ठेन दृष्टो मन्त्रो वसिष्ठस्तस्य व्याख्यानस्तत्र भवो वा वासिष्ठिकोऽध्यायः ॥ अध्यायेषु किम् ? वासिष्ठी ऋक् ॥ पौरोडाशपुरोडाशात्ष्ठन् ।४।३।७० ॥ पुरोडाश- सहचरितो मन्त्रः पुरोडाशः स एव पौरोडाशः ततः ष्ठन् ॥ पौरोडाशिकः । पुरोडाशिकः ॥ छन्दसो यदणौ ।४ । ३ । ७१ ॥ छन्दस्यः छान्दसः ॥ व्यञ्ब्राह्मणकर्मथमाध्वर- पुरश्चरणनामारख्याताट्ठक् ।४।३।७२ ॥ द्व्यच्, ऐष्टिकः । पाशुकः । ऋतु, चातुर्होत्रुकः । ब्राह्मणिकः । आर्चिकः । इत्यादि ॥ ^Cअणृगयनादिभ्यः । ४ । ३ । ७३ ॥ ठञादेरप- A अध्यात्म, अधिदेव, अधिभूत, इहलोक, परलोक । इत्यध्यात्मादिराकृतिगणः । B अनुशतिक, अनुहोड, अनुसंवदण, अनुसंवत्सर, अङ्गारवेणु, असिहत्य, अस्यहत्य, अस्यहेति, वध्योग, पुष्करसद्, अनु- हरत, कुरुकरत, कुरुपञ्चाल, उदकुद्ध, इहलोक, परलोक, सर्वलोक, सर्वपुरुष, सर्वभूमि, प्रयोग, परस्त्री, राजपुष्पात् व्यञ्जि, सूत्रनड । आकृतिगणोऽयम् । तेन-अधिगम, अधिभूत, अधिदेव, चतुर्विद्या, इत्यादिः । इत्यनुशतिकादिः ॥ C ऋगयन, पदव्याख्यान, छन्दोमान, छन्दोभाषा, छन्दोविचिति, न्याय, पुनरुक्त, निरुक्त, व्याकरण, निगम, वास्तुविद्या, क्षत्रविद्या, अङ्गविद्या, विद्या, उत्पात, उत्पाद, उद्धाव, संवत्सर, उपनिषद्, मुहूर्त, निमित्त, शिक्षा, भिक्षा, । इत्यृगयनादिः ॥ १३-२