वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

( २२५ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

शतादिमासार्धमाससंवत्सराच्च । ५ । २ । ५७ ॥ शतस्य पूरणः शततमः । एकश- ततमः ॥ मासादेरत एव डट् । मासतमः ॥ षष्ट्यादेश्चाऽसंख्यादेः । ५ । २ । ५८ ॥ षष्टितमः । संख्यादेस्तु 'विंशत्यादिभ्य' इति विकल्प एव । एकषष्टः । एकषष्टितमः ॥ मतौ छः सूक्तसाम्नोः । ५ । २ । ५९ ॥ मत्वर्थे छः स्यात् ॥ अच्छावाकशब्दोऽस्मिन्नस्ति अच्छावाकीयं सूक्तम् । वारवन्तीयं साम ॥ अध्यायानुवाकयोर्लुक् । ५ । २।६० ॥ मत्वर्थस्य छस्य ॥ अत एव ज्ञापकात्तत्र छः । विधानसामर्थ्याच्च विकल्पेन लुक् ॥ गर्द- भाण्डः । गर्दभाण्डीयः ॥ Aविमुक्तादिभ्योऽण् । ५।२।६१ ? ॥ मत्वर्थेऽण् स्यादध्यायानु- वाक्ययोः ॥ विमुक्तः शब्दोऽस्मिन्नस्ति वैमुक्तः । दैवासुरः ॥ Bगोषदादिभ्यो वुन् । ५ । २। ६२ ॥ मत्वर्थेऽध्यायानुवाकयोः ॥ गोषदकः । इषेत्वकः ॥ तत्र कुशलः पथः । ५ । २ । ६३ ॥ वुन् स्यात् ॥ पथि कुशलः पथकः ॥ Cआकर्षादिभ्यः कन् । ५ । २।६४ ॥ आकर्षे कुशल आकर्षकः । आकषादिभ्य इति रेफरहितो मुख्यः पाठः । आकषो निक- षोपलः ॥ धनहिरण्यात्कामे । ५ । २ । ६५ ॥ काम इच्छा । धने कामो धनको देवद- त्तस्य । हिरण्यकः ॥ स्वाङ्गेभ्यः प्रसिते । ५ । २ । ६६ ॥ केशेषु प्रसितः केशकः । तद्र- चनायां तत्पर इत्यर्थः ॥ उदराट्ठगाच्यूने । ५ । २ । ६७ ॥ अविजिगीषौ ठक् स्यात् । कनोऽपवादः ॥ बुभुक्षयात्यन्तपीडित उदरे प्रसित औदरिकः ॥ आच्यूने किम् ? उदरकः । उदरपरिमार्जनादौ प्रसक्त इत्यर्थः ॥ सस्येन परिजातः । ५ । २ । ६८ ॥ कन् स्वर्यते नतु ठक् ॥ सस्यशब्दो गुणवाची नतु धान्यवाची ॥ शस्येनेति पाठान्तरम् ॥ सस्येन गुणेन परिजातः संबद्धः सस्यकः साधुः ॥ अंशं हारी । ५ । २ । ६९ ॥ हारीत्यावश्यके णिनिः । अत एव तद्योगे षष्ठी न । अंशको दायादः ॥ तन्त्रादचिरापहृते । ५ । २।७० ॥ तन्त्रकः पटः । प्रत्यग्र इत्यर्थः ॥ ब्राह्मणकोष्णिके संज्ञायाम् । ५ । २ । ७१ ॥ आयुधजीविनो ब्राह्मणा यस्मिन्देशे स ब्राह्मणकः । अल्पमन्नं यस्यां सा उष्णिका यवागूः । अन्नशब्दस्य उष्णादेशो निपात्यते ॥ शीतोष्णाभ्यां कारिणि । ५ । २ । ७२ ॥ शीतं करोतीति शीतकोऽलसः । उष्णं करोतीति उष्णकः शीघ्रकारी ॥ अधिकम् । ५ । २।७३ ॥ अध्या- रूढशब्दात्कन् उत्तरपदलोपश्च ॥ अनुकाभिकाभीकः कमिता । ५ । २ । ७४ ॥ अन्व- A विमुक्त, दैवासुर, रक्षोसुर, उपसद्, सुवर्ण, परिसारक, सदसत, वस्तु, मरुत, पत्नीवत्, वसुमत, महीयत्व, सत्त्ववत, बर्हिवत, दशार्ण, दशार्ह, वयसु, हविर्धान, पतत्रिन्, महित्री, अस्वहत्य, सोमापूषन्, इडा, अग्नाविष्णू, उर्वशी, वृत्रहन् । इति विमुक्तादिः ॥ B गोषद, इषेत्वा, मातरिश्वनः, देव्यत्वा, देवीरापः, कृष्णोस्याखरेष्ठः, दैवीं धियम्, रक्षोहण, युञ्जान, अञ्जन्, प्रभूत, प्रतूर्तं, कृशानु । इति गोषदादिः ॥ C आकर्ष ( आकष ), त्सरु, पिशाच, पिचण्ड, अशनि, अश्मन्, निचाय, चय, विजय, जय, आचय, नय, पाद, दीप, हृद, हाद, गद्गद, शकुनि । इत्याकर्षादिः ॥ १ अध्यारूढो द्रोणः खारीमिति अधिकः खार्या द्रोणः । अधिका खारी द्रोणेन । इत्यधिकः कचित् पाठः ॥