वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

( २३० ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- अथ मतुबर्थीयप्रकरणम् । तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुप् ॥ ५।२।९४ ॥ गावोऽस्यास्मिन्वा सन्ति गोमान् ॥ भूमनि- न्दाप्रशंसासु नित्ययोगेऽतिशायने ॥ संबन्धेऽस्तिविवक्षायां भवन्ति मतुबादयः ॥ १ ॥ Aरसा- दिभ्यश्च ॥ ५।२।९५ ॥ मतुप् ॥ रसवान् । रूपवान् ॥ अन्यमतुबर्थीयनिवृत्त्यर्थं वचनम् ॥ रस, रूप, वर्ण, गन्ध, स्पर्श, शब्द, स्नेह, गुणात् ॥ गुणग्रहणं रसादीनां विशेषणम् ॥ एकाचः ॥ स्ववान् ॥ तसौ मत्वर्थे । १।४।१९ ॥ तान्तसान्तौ भसंज्ञौ स्तो मत्वर्थे प्रत्यये परे । वसोः संप्रसारणम् । विदुष्मान् ॥ गुणवचनेभ्यो मतुपो लुगिष्टः * ॥ शुक्लो गुणो- ऽस्यास्तीति शुक्लः पटः । कृष्णः ॥ Bमादुपधायाश्च मतोर्वोऽयवादिभ्यः । ८।२।९ ॥ मवर्णा- द्वर्णात्तान्मवर्णावर्णोपधायाश्च यवादिवर्जितात्परस्य मतोर्मस्य वः स्यात् । किंवान् । ज्ञानवान् । विद्यावान् । लक्ष्मीवान् । यशस्वान् । भास्वान् ॥ यवादेस्तु-यवमान् । भूमिमान् ॥ झयः । ८।२।१० ॥ झयन्तान्मतोर्मस्य वः स्यात् ॥ अपदान्तत्वान्न जश्त्वम् । विद्युत्वान् ॥ संज्ञा- याम् । ८।२।११ ॥ मतोर्मस्य वः स्यात् ॥ अहीवती । मुनीवती । शरदीनां चेति दीर्घः ॥ आसन्दीवद्दष्ठीवच्चक्रीवत् [ ५कक्षीवद् ] रुमण्वच्चर्मण्वती । ८।२।१२ ॥ एते षट् संज्ञायां निपात्यन्ते । आसन्नशब्दस्यासन्दीभावः । आसन्दीवान् ग्रामः । अन्यत्रासन्नवान् ॥ अस्थिश- ब्दस्याष्ठीभावः । अष्ठीवान् नाम ऋषिः । अस्थिमानन्यत्र ॥ चक्रशब्दस्य चक्रीभावः । चक्री- वान्नाम राजा । चक्रवानन्यत्र ॥ [ ६कक्ष्यायाः संप्रसारणम् । कक्षीवान्नाम ऋषिः । कक्ष्यावान- न्यत्र ] ७लवणशब्दस्य रुमणभावः । रुमण्वान्नाम पर्वतः । लवणवानन्यत्र ॥ चर्मणो नलोपाभावो णत्वं च । चर्मण्वती नाम नदी चर्मवत्यन्यत्र ॥ उदन्वानुदधौ च । ८।२।१३ ॥ उद- कस्य उदन्भावो मतौ उदधौ संज्ञायां च । उदन्वान् समुद्रः ऋषिश्च ॥ राजन्वान् सौ- राज्ये । ८।२।१४ ॥ राजन्वती भूः । राजवानन्यत्र ॥ प्राणिस्थादातो लजन्यतर- स्याम् । ५।२।९६ ॥ चूडालः । चूडावान् ॥ प्राणिस्थात्किम्? शिखावान्दीपः ॥ अतः किम् ? हस्तवान् ॥ प्राण्यङ्गादेव । नेह-मेधावान् । प्रत्ययस्वरेणैव सिद्धे अन्तोदात्तत्वे चूडालोऽसी- A अयं गणो मूल एवोक्तः ॥ B यव, दल्मि, ऊर्मि, भूमि, कृमि, कुञ्चा, वशा, द्राक्षा, त्राक्षा, ऋजि, व्रजि, ध्वजि, निजि, सञ्जि, हरित्, ककुद्, मरुत्, गरुत्, इक्षु, द्रु, मधु, । आकृतिगणोऽयं यवादिः ॥ १ यवमान् । ककुदावर्तिनी कन्या । रूपवान् । क्षीरिणो वृक्षाः । उदारिणी कन्या । दण्डी । मतुबर्थानां भूमादीनां क्रमेणोदाहरणानि ॥ २ रसिको नटः 'उर्वशी वै रूपिण्यप्सरसाम्' 'स्पर्शीको वायुः' इत्यादा- वन्यस्यापि प्रत्ययस्य दर्शनात्प्रत्याख्यातं भाष्यकृता ॥ ३ तेन जलादिवाचकेभ्यो रसादिभ्यो द्रव्यवचनगन्धा- दिभ्यश्च नेति भावः ॥ ४ 'एकाचः' इति गणसूत्रमुदाहरति-स्ववानिति ॥ ५-६ 'कोष्ठकान्तर्गतो- ऽत्रापाठः' इति 'न संप्रसारणे' इति सूत्रभाष्यप्रामाण्यतोऽवगम्यते ॥ ७ 'रुमा स्त्री लवणाकरः' इति कोशे 'सीमा' इतिवद् डाबन्तन्कारान्तयोर्निर्देशस्त्यैवेष्टसाधकत्वेन रुमन् शब्दे नलोपाभावनत्वे निपात्येते इत्येव तूचितम् ॥ ८ अत्रापि 'पद्दनः' इत्युदकस्योदन्नादेशे सिद्धे नलोपाभावमात्रं राजन्वच्छब्द इव निपात्यते -इत्येव तत्त्वम् ॥