वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

॥ १३ ॥ रा दाने ॥ १४ ॥ ला आदाने । द्वावपि दाने इति चन्द्रः ॥ १५ ॥ दाप् लवने । प्रणिदाति । प्रनिदाति । दायास्ताम् । अदासीत् ॥ १६ ॥ ख्या प्रकथने । अयं सार्वधातुकमात्रविषयः । “सस्थानत्वं नमः ख्यात्रे” इति वार्तिकं तद्भाष्यं चेह लिङ्गम् । सं- स्थानो जिह्वामूलीयः स नेति ख्याञादेशस्य ख्शादित्वे प्रयोजनमित्यर्थः । संपूर्वस्यै ख्यातेः प्रयोगो नेति न्यासकारः ॥ १७ ॥ प्रा पूरणे ॥ १८ ॥ मा माने । अकर्मकः । 'तनौ ममु- स्तत्र न कैटभद्विषः ' इति माघः ॥ उपसर्गवशेनार्थान्तरे सकर्मकः—'उदरं परिमाति मुष्टिना' । 'नेर्गदेत्यत्र नास्य ग्रहणम् । प्रतिमाति । प्रणिमाति ॥ १९ ॥ वच परिभाषणे । वक्ति । वक्तः । अयमन्तिपरो न प्रयुज्यते । बहुवचनपर इत्यन्ये । झिपर इत्यपरे । वच्मि । वच्यात् । उच्यात् । अवोचत् ॥ २० ॥ विद् ज्ञाने ॥ विदो लटो वा । ३ । ४ । ८३ ॥ वेत्तेर्लटः परस्मैपदानां णलादयो वा स्युः ॥ वेद । विदतुः । विदुः । वेत्थ । विदथुः । विद । वेद । विद्व । विद्म । पक्षे । वेत्ति । वित्तः । इत्यादि । विवेद । विविदतुः । ' उषविदस्त्याम्पक्षे विदेत्यकारान्तनिपातनान्न लघूपधगुणः । विदांचकार । वेदिता ॥ विदांकुर्वन्त्व- त्यन्यतरस्याम् । ३ । १ । ४१ ॥ वेत्तेर्लोट्याम् गुणाभावो लोटो लुक् लोडन्तकरोत्यनुप्रयोगश्च वा निपात्यते ॥ पुरुषवचने न विवक्षिते इतिशब्दात् ॥ तनादिकृञ्भ्य उः । ३ । १ । ७९ ॥ तनादेः कृञश्च उप्रत्ययः स्यात् । शपोऽपवादः ॥ तनादित्वादेव सिद्धे कृञ्ग्रहणं गणकार्य- १ सस्थानत्वशब्दे सस्थानशब्दो जिह्वामूलीयवाची पूर्वाचार्याणां तथैव व्यवहारात् । तदाह- सस्थानो जिह्वामूलीय इति । ख्शादेशाङ्गीकारे “नमः ख्यात्रे” इत्यत्र सस्थानप्रतिषेधो न वक्तव्यो भवति “शर्परे विसर्जनीयः” इत्यनेन विसर्गस्य जिह्वामूलीयबाधकत्वादिति वार्तिकाशयः ॥ यद्ययमार्धधातुकेऽपि प्रयुज्येत, तर्हि तृजन्तेऽस्मिन् “शर्परे विसर्जनीयः” इत्यस्याप्राप्तौ जिह्वामूलीयाबाधे तद्वारणाय यत्ने करणीये “सस्थानत्वं न भवति” इति मुधैव स्याद् भाष्यवार्तिकोक्तिरिति भावः ॥ नच “शर्परे विसर्जनीय” इत्यस्य “कुप्वोः—”इत्येतदपवादत्वमजानतो वार्तिककारस्येयमुक्तिरिति वाच्यम्, ख्याञादेशस्य ख्शादित्वप्रयोजनगणनावसर एव तदुक्तेः । वार्तिकवैयर्थ्यान्यथानुपपत्त्या “असति बाधके प्रमाणानां सामान्ये पक्षपातः” इति न्यायाच्च सामान्यापेक्षाज्ञापकाश्रयणेनार्धधातुकमात्रे प्रयोगाभावः । एवं हि “न ध्याख्यापॄ- मूर्च्छिं” इति सूत्रे ख्याग्रहणं न कार्यम्, यत्वस्यासिद्धतया यण्वत्ताविरहादिति लाघवमप्यस्यां कल्पनाया- मस्तीति बोध्यमिति भैरवमिश्राः ॥ “नटः ख्याति” इत्यादौ तु जिह्वामूलीयो भवत्येव ॥ २ संपूर्व- स्येति । सार्वधातुकेऽपि नेति भावः ॥ “संख्या” इति प्रयोगस्तु चक्षिङ एव ॥ ३ अयमन्तिपर इति । अत्र “अयम्” इत्यनेनादादिकस्यैव तत्राप्रयोगः, यस्तु चुरादिपठित आधृषीयस्तस्य णिजभावे- ऽपि तत्र प्रयोगो भवत्येवेति सूचितम् । “शिष्टैः” इति शेषः । अत्रार्थे न भाष्यानुग्रहः ॥ ४ अकारान्तनिपातनादिति । “आम्संनियोगेन” इति शेषः । तदुक्तं भाष्ये-“निपातनादगुणत्वम्” इति॥ ५ “विदाङ्कुर्वन्तु” इति सूत्रे इतिशब्दः प्रकारे “एवंजातीयकम्” इत्यर्थस्तदाह-पुरुषवचने इति । तयोर्नान्तरीयकमुच्चारणमिति भावः ॥ ६ “गणनिर्देशप्रयुक्तं कार्यमनित्यम्” इति “गणकार्यमनित्यम्” इति परिभाषार्थः । “विश्वसेत्” इत्यत्र अदादिकत्वप्रयुक्तस्य शब्लुकः प्रवृत्त्यभावः ॥ ननु कृञ्ग्रहणेन “कृञ् हिंसायाम्” इत्यस्य स्वादौ पठितस्य ग्रहणमिति वक्तुं शक्यमिति कथं कृञ्ग्रहणस्य गणकार्यानित्यत्वज्ञापकत्व- मिति चेन्न, तनादिसाहचर्येण तद्गणस्थस्यैव कृञो ग्रहणेन ज्ञापकत्वस्य सुस्थत्वात् ॥ भाष्ये कृञ्ग्रहणस्य प्रत्या- ख्यानादत्रार्थे तात्पर्यमयुक्तम् । “न विश्वसेत्” इत्याद्यार्षमेव । ज्ञापितेऽपि तच्चारितार्थ्याभावाद्वेति शेखरकृत् ॥