वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

परे त्विदमुत्सन्नं महाभाष्यं श्रीमच्छङ्कराचार्यदेशिकभगवत्पादाः पातालं प्रविश्य तत्रादिशेष- मुखात्तन्महाभाष्यमधीत्य भूमण्डलमागत्य भर्तृहर्यादिभ्यः सयोगशास्त्रं महाभाष्यमुपदिदेश । तदुक्तं शङ्करविजये- “उरगपतिमुखादधीत्य साक्षात्स्वयमवनेर्विवरं प्रविश्य येन । प्रकटितमच- लातले सयोगं जगदुपकारपरेण शब्दभाष्यम् ” इति । किं चायं भर्तृहरिर्न शूद्रापुत्र इत्यनेन ज्ञायत इत्याहुः ॥ केचित्त्वयं पतञ्जलियोगसूत्रकृतोन्य एव । यत एकस्मिन्नेव विषये “एतेन योगः प्रत्युक्तः” (व्या. सू. २ । १ । ३ ) इति दूषणं, पुनस्तत्रैव विषये तदानुकू- ल्येन भाष्यकरणं च सर्वज्ञस्य व्यासस्य न युज्यते ॥ किं च योगभाष्यकारो व्यासः पतञ्जलि- तोर्वाचीनः । “पाराशर्य्यशिलालिभ्यां भिक्षुनटसूत्रयोः ” इति ब्रह्मसूत्राणां चतुरध्यायात्मकानां व्यासकृतानां भिक्षुसूत्रपदेन व्यपदेशात् । पाणिनिना “वाँसुदेवाॅर्जुनभ्याँ-,” “ऐजेः खॅश् ,” “नॅखमुॅखाँत्संज्ञायाम् ,” “शॅरैर्दण्डे१०३- ,” “कलाँपिवैँशॅम्पायनान्तेवासिभ्यश्च”, “कॅलापिनोऽण्”, इत्यादिसूत्रेषु पाणिनितोपि प्राचीनानां भारतरामायणाद्युक्तानां नाम्नां साक्षात्क्वचिद्गुणेष्ठ- वाद्वारेन पाणिनेः व्यासत्कृतमहाभारताद्यपेक्षयोत्तरकालिकत्वस्य निर्णेतुं शक्यत्वात् । अन्यच्च पाणिन्यपेक्षया पूर्वकालिकेन व्यासेन योगभाष्यकरणात्तदानीं पतञ्जलिसत्त्वे प्रमाणाभावाद्वाज- सूयेत्यत्र चन्द्रगुप्तसभेत्युदाहरणेन पतञ्जलेर्महाभाष्यकारस्य चन्द्रगुप्तोत्तरकालिकत्वमिति तदा व्याससत्त्वे मानाभावात्पतञ्जलिभेद एव युक्त इति दिगित्याहुः । अन्ये तु “योगेन चित्तस्य पदेन वाचां मलं शरीरस्यच वैद्यकेन । योऽपाकरोत्तं प्रवरं मुनीनां पतञ्जलिं प्राञ्जलिरानतोस्मि” इति पतंजलेर्महाभाष्ययोगसूत्रचरक (वैद्यवार्तिक ) ग्रन्थकर्तृकत्वस्य कैयटेन महाभाष्यव्याख्यानप्रदीपारम्भे मङ्गलश्लोके उल्लेखादुभयोरेक एव कर्तेति प्रतीयते । न च क्वचिन्मुद्रितपुस्तकेष्वयं श्लोकस्तत्र ग्रन्थे नोपलभ्यत इति तत्रितयकर्त्तृकत्वं निर्मूल