वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

तङ् नेति तूचितम् ॥ सर्वप्रातिपदिकेभ्यः क्विब्वा वक्तव्यः * ॥ पूर्ववार्तिकं तु अनुबन्धा- सञ्जनार्थम् । तत्र क्विन्नूयते । प्रातिपदिकग्रहणादिह सुप इति न संबध्यते । तेन पदकार्यं न । कृष्ण इवाचरति कृष्णति । 'अतो गुणे' इति शपा सह पररूपम् ॥ अ इवाचरति अति । अतः । अन्ति । प्रत्ययग्रहणमपनीय 'अनेकाच' इत्युक्तेर्नाम् । औ । अतुः । उः । द्वित्वम् । 'अतो गुणे' । 'अत आदेरिति दीर्घः णल् औ वृद्धिः । अतुसादिषु तु 'आतो लोप इति चे- त्यालोपः ॥ मालेवाचरति मालँति । लिङ्गविशिष्टपरिभाषया एकादेशस्य पूर्वान्तत्वाद्वा क्विप् । मालांचकार । लङि अमालात् । अत्र हल्ङ्यादिलोपो न । ङीसाहचर्यादापोऽपि सोरेव लोप- -क्त्वप्रतिज्ञाकरणादित्संज्ञा तस्य निवृत्तौ "गल्भ्" इति नानेकाजिति कथमेभ्य आमिति शङ्कावारणाया- ऽऽह-भूतपूर्वादपीति । तत्र प्रमाणयति-एतद्वार्तिकेति । क्विपः "सर्वप्रातिपदिकेभ्यः-" इत्यनेनैव सिद्धेरिति भावः । नच "अव" इत्यस्य पृथक्करणाद् गल्भशब्दात्सनि "गल्भ" इत्यस्य द्वित्वे "अवजि- गल्भिषते" इत्यादावाचारक्विन्तात्सनि "यथेष्टं नामधातुषु" इत्यस्य प्रवृत्त्यर्थमिदं वार्तिकमावश्यकमिति वाच्यम्, नमन्ति=आख्यानार्थं प्रति विशेषणी भवन्ति, इति नामानि" इति व्युत्पत्त्या तत्र नामशब्दस्य सुबन्तपरतया सुबन्तप्रकृतिक एव "यथेष्टम्-" इत्यस्य प्रवृत्तेः । वार्तिकं सफलीकर्तुं शङ्कते-नन्वेति ॥ तत्फलमिति । वार्तिकफलमित्यर्थः । वार्तिकफलं विघटयति-केवलानामिति । गणे क्षुद्रपठितानामि- त्यर्थः । वृत्तिसम्भवादिति । नचाचारेऽर्थे "सर्वप्रातिपदिकेभ्यः-" इत्यनेनाजन्तात्क्विपि "अवगल्भति" इत्यादिवारणायानुबन्धासञ्जनार्थं क्रियते वार्तिकमावश्यकमिति वाच्यम्, "सर्वप्रातिपदिकेभ्यः-" इत्यनेन क्विपि तथा प्रयोगे इष्टापत्तिरित्यभिमानात् ॥ १ वस्तुत इदं सर्वं हरदत्तानुरोधेनेति ध्वनयन्नाह-पूर्ववार्तिकन्त्विति।आचारेऽजन्तात् क्विपि 'अवगल्भति' इति प्रयोगवारणाय "सर्व-" इत्येतत्क्विबनुवादेनानुदात्तासङ्ग एषां बोध्यत इत्यर्थः । अत्र चातिरिक्तोऽकारः पररूपेण प्रविष्टोऽनुनासिक आसज्यते इत्यनेकाच्त्वप्रयुक्तस्यामः सिद्धिरिति भावः ॥ २ प्रत्ययग्रहणम- पनीयेति । एतच्च हरदत्तानुरोधेनेति पूर्वमुक्तम् । वस्तुतस्तदपनये न मानम्, एवं प्रत्ययान्तत्वादेवात्राम्सिद्धि- र्बोद्ध्या । किंच तदपनयवादिना एकाज्भ्योऽनभिधानात् क्विवनुत्पत्तिर्वाच्या, अन्यथा सूत्रवार्तिकयोः फलभेदा- पत्तिः । यत्र भिन्नफलार्थमेवोत्तरस्य प्रवृत्तिस्तत्र फलभेदेऽपि प्रत्याख्यानमस्तु "वसेस्तव्यत्" इत्यस्य फलभेदेऽपि प्रत्याख्यानदर्शनात्, नचात्र तथा । तथा सति "अनेकाज्ग्रहणं चुलुम्पाद्यर्थम्" इतिवद् "एकाज्व्या- वृत्त्यर्थम्" इति वदेत् । किञ्चैवं सति "न कादेः" इत्यादौ "अनर्थकः प्रतिषेधो निष्ठायामनिः- कृत्वविधानात्" इतिवत् "प्रत्ययादित्यनर्थकम् अनेकाच आम्विधानात्" इतिवदेदिति दिक् ॥ ३ तत्र हरदत्तोक्तमङ्गीकृत्य माधवेनोक्तं प्रक्रियाक्रममाह-अतो गुणे अत आदेरिति । अतो लोपम् "अत आदेः" इति दीर्घं च वाधित्वाऽन्तरङ्गत्वत् पररूपम् । "वार्णादाङ्गम्-" इति तु नानित्यत्वादिति माधवाभिप्रायः । एतेन "अत आदेः पररूपापवादः" इति ग्रन्थेनास्य नामधातुस्थग्रन्थस्य विरोध इति- मन्दोक्तमपास्तम्, ॥ दीर्घ इति । परत्वादतो लोपं बाधित्वा पूर्वान्तत्वेनाभ्यासत्वादिति भावः । ४ माला- तीति । "आतोऽनापः" "आतो धातोः" इति न्यासयोः फलैक्यायाबन्तेभ्य आचारक्विपोऽनभिधानमेव अन्यथा सति क्विपि धातुग्रहणसत्त्वे लोपप्राप्त्या "अनापः" इत्युक्ते तु नेति फलभेदे प्रत्याख्यानासङ्गतिः स्यात्॥ ५ घटघटीग्रहणेन लिङ्गविशिष्टपरिभाषा अनित्या इति मतेनाप्याह-एकादेशस्येति । ६ ननु "अमालात्" इत्यत्रावन्तात् परत्वेन हल्ङ्यादिलोपो दुर्वार इति शङ्कायामाह-अत्रेति ॥ हेतुमाह-साह- चर्यादिति । ईकाररूपङ्यन्तात् तिस्योरसम्भव इति भावः ॥ एतेन कस्य स्त्री की । तस्मादाचारक्विन्ताद् यङ्लुकि लङि "अचेकेत्" इत्यत्र सम्भवेनेदमयुक्तमित्यपास्तम् ॥