वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

उत्तरकृदन्तप्रकरणम् । ( ४८१ )

बन्धे किम् ? अवग्रहः पदस्य ॥ प्रे¹ वणिजाम् । ३ । ३ । ५२ ॥ प्रे ग्रहेर्घञ् वणिजां संबन्धी चेत्प्रत्ययार्थः ॥ तुलासूत्रमिति यावत् ॥ तुलाप्रग्राहेण चरति तुलाप्रग्रहेण ॥ र²श्मौ च । ३।३।५३ ॥ प्रग्राहः । प्रग्रहः ॥ वृ³णोतेराच्छादने । ३।३।५४ ॥ विभाषा प्र इत्येव ॥ प्रवारः । प्रवरः ॥ परौ⁴ भुवोऽवज्ञाने । ३।३।५५ ॥ परिभावः । परिभवः ॥ अवज्ञाने किम् ? सर्वतो भवनं परिभवः ॥ ऐ⁵रच् । ३।३।५६ ॥ ॥ चयः । जयः ॥ भयादी- नामुपसंख्यानम् * ॥ नपुंसके क्तादिनिवृत्त्यर्थम् । भयम् । वर्षम् ॥ ऋ⁶द्धोरप् । ३।३।५७॥ ऋवर्णान्तादुवर्णान्तादप् ॥ करः । गरः । शरः । यवः । लवः । स्तवः । पवः ॥ वृ⁷क्षास- नयोर्विष्टरः । ८।३।९३ ॥ अनयोर्विपूर्वस्य स्तरः षत्वं निपात्यते ॥ विष्टरो वृक्ष आसनं च ॥ वृक्षेत्यादि किम् ? वाक्यस्य विस्तरः ॥ ग्रहवृदृनिश्चिगमश्च । ३।३।५८ ॥ अप् स्यात् ॥ घञपवादः । ग्रहः । वरः । दरः । निश्चयः । गमः ॥ वशिरण्योरुपसंख्यानम् * ॥ वशः । रणः ॥ घ⁹ञर्थे कविधानम् * ॥ प्रस्थः । विघ्नः ॥ द्वित्वप्रकरणे के कृञादीनामिति १ प्रे वणिजामिति । पणन्ते व्यवहरन्तीति वणिजः । “ पणेरिज्यादेश्च वः ” पण व्यवहारे इत्यस्माद्दि- जिप्रत्यय आदेश्च वकारः । प्रशब्दे उपपदे ग्रहधातोर्वा घञ्, प्रत्ययान्तार्थो वणिजां संबन्धो चेत् । अत्र “ वणिजाम् ” इति षष्ठी प्रधानप्रत्ययानुरोधात् । प्रत्ययस्तु भावे ॥ २ रश्मौ चेति । प्रशब्दे उपपदे ग्रहधा- तोर्वा घञ् प्रत्ययान्तार्थो रश्मिश्चेत् । रथशकट्यादिसम्बद्धा रज्जू रश्मिः । या रथादियुक्ताश्वादेः संयमनार्थी । कर्मण्यत्र घञ् ॥ ३ वृणोतेरिति । प्रशब्दे उपपदे वृधातोर्वा घञ् समुदायेनाच्छादने गम्ये ॥ ४ परौ भुव इति । अवज्ञाने गम्यमाने परिशब्दे उपपदे भूधातोर्वा घञ् । अवज्ञानमसत्कारः ॥ ५ एरजिति । “भावे” “अकर्त्तरि च कारके” इत्यनुवर्तते यथायोगं व्यवस्था । इवर्णान्ताद्धातोर्भावे अकर्त्तरि च कारके संज्ञायामच् प्रत्ययः स्यात् । घञोऽपवादः ॥ “ कल्यादिभ्य एरज् न ” इति वार्तिकम् । कल्यते इति कल्पः । अर्थ्यते इत्यर्थः । मन्यते इति मन्त्रः । अचि प्रतिषिद्धे घञेव भवति । “ एरजण्यन्तानाम् ” इति त्वनार्षम्, भाष्येऽदर्शनात् ॥ ६ ऋद्धोरबिति । ऋच उश्चानयोः समाहार इति समाहारे सौत्रं पुंस्त्वम् । “ निरभ्योः पूल्वोः ” इत्यपवादतया घञ्विधानेन “ ऋद्धोः ” इत्यत्र दकार एवेत्याशयेन दीर्घान्तादप्युदाहरति-लवः पव इति । ७ वृक्षासनयोगिति । विष्टर इति निपात्यते वृक्षासनयोर्वाच्ययोः । विस्तीर्यत इति विष्टरः । “ ऋद्धोरप् ” इत्यपि षत्वं निपात्यते । ८ वशिरण्योरिति । घञि प्राप्ते वचनम् । वशनं वश इत्यत्र भावे घञ् प्राप्तः । रण इत्यत्रापि रणन्ति शब्दं कुर्वन्त्यस्मिन् पुरुषाः स रणः संग्राम इत्यर्थेन “ अकर्तरि च कारके-” इत्यनेन प्राप्तस्य घञो बाधकोऽ