वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्तिशः (line-by-line) लिप्यन्तरण है:

( ४९६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- भीक्ष्ण्ये णमुलुक्त एव तथापि उपपदसंज्ञार्थमासेवायाम् पुनर्विधिः । गेहात्नुप्रवेशमास्ते । गेहंगे- हमनुप्रवेशम् । गेहमनुप्रवेशमनुप्रवेशम् । एवं गेहानुप्रपातम् । गेहानुप्रपादम् । गेहानुस्क- न्दम् । असमासे तु गेहस्य णमुलन्तस्य च पर्यायेण द्वित्वम् ॥ अस्यतितृषोः क्रिया- न्तरे कालेषु । ३ । ४ । ५७ ॥ क्रियामन्तरयति व्यवधत्त इति क्रियान्तरः । तस्मिन्धात्वर्थे वर्त्तमानादस्यतेस्तृष्यतेश्च कालवाचिषु द्वितीयान्तेषु उपपदेषु णमुल् स्यात् ॥ द्वयहत्यासं गाः पाययति । द्वयहमत्यासम् । द्वयहवर्षम् । द्वयहंतर्षम् । अत्यसनेन तर्पणेन च गवां पानक्रिया व्यवधीयते । अद्य पाययित्वा द्वयहमतिक्रम्य पुनः पाययतीत्यर्थः ॥ नाम्न्यादिशिग्रहोः । ३।४।५८ ॥ द्वितीयायामित्येव ॥ नामादेशमाचष्टे । नामग्राहमाह्वयति ॥ अव्ययेऽयथा- भिप्रेताख्याने कृञः क्त्वाणमुलौ । ३ । ४ । ५९ ॥ अयथाभिप्रेताख्यानं नाम अप्रि- यस्योच्चैः प्रियस्य नीचैः कथनम् । उच्चैःकृत्य उच्चैः कृत्वा उच्चैःकारमप्रियमाचष्टे । नीचैःकृत्य नीचैः कृत्वा नीचैःकारं प्रियं ब्रूते ॥ तिर्यच्यपवर्गे । ३ । ४ । ६० ॥ तिर्यक्शब्दे उपपदे कृञः क्त्वाणमुलौ स्तः समाप्तौ गम्यायाम् ॥ तिर्यक्कृत्य तिर्यक्कृत्वा तिर्यक्कारं गतः । समाप्य गत इत्यर्थः । अपवर्गे किम् ? तिर्यक्कृत्वा काष्ठं गतः ॥ स्वाङ्गे तस्प्रत्यये कृभ्वोः । ३।४ । ६१ ॥ मुखतःकृत्य गतः । मुखतः कृत्वा । मुखतः कारम् । मुखतोभूय । मुखतो भूत्वा । मुखतोभावम् ॥ नानाधार्थप्रत्यये च्व्यर्थे । ३ । ४ । ६२ ॥ नार्थार्थप्रत्ययान्ते च्व्यर्थविषये उपपदे कृम्वोः क्त्वाणमुलौ स्तः ॥ अनाना नानाकृत्वा । नानाकृत्य । नानाकारम् । विना- कृत्य । विनाकृत्वा । विनाकारम् । नानाभूय । नानाभूत्वा । नानाभावम् । अनेकं द्रव्यमेकं भूत्वा एकधाभूय । एकधाभूत्वा । एकधाभावम् । एकधाकृत्य । एकधाकृत्वा । एकधाकारम् । प्रत्ययग्रहणं किम् ? हिरुक्कृत्वा । पृथग्भूत्वा ॥ तूष्णीमि भुवः । ३ । ४ । ६३ ॥ तूष्णींशब्दे उपपदे भुवः क्त्वाणमुलौ स्तः ॥ तूष्णींभूय । तूष्णींभूत्वा । तूष्णींभावम् ॥ अन्वच्यानु- लोम्ये । ३।४।६४ ॥ अन्वक्शब्दे उपपदे भुवः क्त्वाणमुलौ स्तः आन्तुकूल्ये गम्यमाने ॥ अन्वग्भूय आस्ते । अन्वग्भूत्वा । अन्वग्भावम् । अग्रतः पार्श्वातः पृष्ठतो वाऽनुकूलो भूत्वा आस्ते इत्यर्थः । आनुलोम्ये किम् ? अन्वग्भूत्वा तिष्ठति । पृष्ठतो भूत्वेत्यर्थः ॥ इत्थं लौकिकशब्दानां दिङ्मात्रमिह दर्शितम् ॥ विस्तरस्तु यथाशास्त्रं दर्शितः शब्दकौस्तुभे ॥ १ ॥ भट्टोजिदीक्षितकृतिः सैषा सिद्धान्तकौमुदी ॥ प्रीत्यै भूयाद्भगवतोर्भवानीविश्वनाथयोः ॥ २ ॥ ॥ इति श्रीमट्टोजिदीक्षितविरचितायां सिद्धान्तकौमुद्यामुत्तरार्ध समाप्तम् ॥ १ नाम्न्यादिशीति । नामशब्दे उपपदे आङ्पूर्वाद् विशेर्ग्रहेश्च णमुलित्यर्थः । २ तिर्यचीति । तिर्य- चीति सौत्रो निर्देश इति भाष्यम् । ४ स्वाङ्ग इति । तस्प्रत्ययान्ते उपपदे इत्यर्थः । तस्प्रत्यय इति कर्मधारयः । नञ्धार्थे इति । यथासंख्यमत्र नेष्यते । ५ अन्वचीति । आनुलोम्यमानुकूल्यम् । तच्च परचिन्तानुसरणमिति सर्वेष्टसिद्धिः ॥ इति लवपुरै यप्राच्यविद्यालयप्रधानाध्यापकमहामहोपाध्यायोपपदालंकृतदाधिमथपण्डित-शिवदत्तशर्म्मतॊऽ- धीतिविद्येन वर्त्तमानसमये बीकानेरराज्यान्तर्गतनोहरग्रामवास्तव्यमाहेश्वरीवैश्यान्तर्गतपचीसियागोत्राव- तंसश्रेष्ठिवररामलालकृष्णलालगुप्तस्थापितसंस्कृतपाठशालाध्यापकेन पंडित-अमीलाल=तनुजनुषा पं०-शिवनारायणशास्त्रिणा रचितायां सिद्धान्तकौमुदीटिप्पण्यामुत्तरार्धं समाप्तिमगादिति शिवम्॥