वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

र्नानुदात्ता धर्मव्यतिक्रमे ॥ स्वयं ह रथेन याति ३ । उपाध्यायं पदातिं गमयति । क्षियाशी- रिति प्लुतः ॥ अहेति विनियोगे च । ८ । १ । ६१ ॥ अहयुक्ता प्रथमा तिङ्विभक्तिर्नानु- दात्ता नानाप्रयोजने नियोगे क्षियायां च ॥ त्वमह ग्रामं गच्छ । क्षियायाम्—स्वयमह रथेन याति ३ । उपाध्यायं पदातिं नयति ॥ चाहलोप एवेत्यवधारणम् । ८ । १।६२ ॥ च अह एतयोर्लोपे प्रथमा तिङ्विभक्तिर्नानुदात्ता ॥ देव एव ग्रामं गच्छतु । देव एवारण्यं गच्छतु । ग्राममरण्यं च गच्छत्वित्यर्थः । देव एव ग्रामं गच्छतु । राम एवारण्यं गच्छतु । ग्रामं केवलमरण्यं केवलं गच्छत्वित्यर्थः । इहाहलोपः स च केवलार्थः । अवधारणं किम् ? देव क्षेव भोक्ष्यसे । न कचिदित्यर्थः । अनवक्लृप्तावेव ॥ चादिलोपे विभाषा ।८।१।६३ ॥ चवाहाहैवानां लोपे प्रथमा तिङ्विभक्तिर्नानुदात्ता ॥ चलोपे—इन्द्र वाजेषु नोऽव । शुक्ला व्रीहयो भवन्ति । श्वेता गा आज्याय दुहन्ति । वालोपे—व्रीहिभिर्यजेत । यवैर्यजेत ॥ वैवावेति च छन्दसि । ८ । १ । ६४ ॥ अहर्वै देवानामासीत् । अयँ वाव हस्त आसीत् ॥ एका- न्याभ्यां समर्थाभ्याम् । ८ । १ । ६५ ॥ आभ्यां युक्ता प्रथमा तिङ्विभक्तिर्नानुदात्ता छन्दसि ॥ अजामेकां जिन्वति । प्रजामेकां रक्षति । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्ति । समर्थाभ्यां किम् ? एको देवानुपातिष्ठत् । एक इति संख्यापरं नान्यार्थम् ॥ यद्वृत्तान्नित्यम् ।८।१।६६॥ यत्र पदे यच्छब्दस्ततः परं तिङन्तं नानुदात्तम् ॥ यो भुंक्ते । यदद्रव्यद्वायूर्वाति । अत्र व्यवहिते कार्यमिष्यते ॥ पूजनात्पूजितमनुदात्तं काष्ठादिभ्यः । ८ । १ । ६७ ॥ पूजनेभ्यः काष्ठादिभ्यः पूजितवचनमनुदात्तम् ॥ काष्ठाध्यापकः ॥ मलोपश्च वक्तव्यः * ॥ दारुणाध्यापकः । अज्ञाताध्यापकः । समासान्तोदात्तत्वापवादः । एतत्समासे इष्यते । नेह— दारुणमध्यापक इति वृत्तिमत् । पूजनादित्येव पूजितग्रहणे सिद्धे पूजितग्रहणमनन्तरपूजि- तलाभार्थम् । एतदेव ज्ञापकमत्र प्रकरणे पञ्चमीनिर्देशेऽपि नानन्तर्यमाश्रीयत इति ॥ सग- तिरपि तिङ् । ८ । १ । ६८ ॥ पूजनेभ्यः काष्ठादिभ्यस्तिङन्तं पूजितमनुदात्तम् ॥ यत्काष्ठां प्रपचति । तिङतिङ इति निघातस्य निपातैर्यदिति निषेधे प्राप्ते विधिरयम् । सगतिग्रहणाच्च गतिरपि निहन्यते ॥ गतिग्रहणे उपसर्गग्रहणमिष्यते * ॥ नेह—यत्काष्ठां शुक्लीकरोति ॥ कुत्सेने च सुप्यगोत्रादौ । ८।१।६९ ॥ कुत्सेने च सुबन्ते परे सगतिरगतिरपि तिङ- नुदात्तः ॥ पचति पूति । प्रपचति पूति । पचति मिथ्या । कुत्सेने किम् ? प्रपचति शोभ- नम् । सुपि किम् ? पचति क्लिश्नाति । अगोत्रादौ किम् ? पचति गोत्रम् ॥ क्रियाकुत्सन- इति वाच्यम् * ॥ कर्तुः कुत्सने मा भूत् । पचति पूतिर्देवदत्तः ॥ पूतिश्चानुबन्ध इति वाच्यम् * ॥ तेनायं चकारानुबन्धत्वादन्तोदात्तः ॥ वा वह्रर्थमनुदात्तमिति वाच्यम् * ॥ १ काष्ठा, दारुण, अमातापुत्र, वेश, अनाज्ञात, अनुज्ञात, अपुत्र, अयुत, अद्भुत, भृश, घोर, सुख, कल्याण, अनुक्त । इति काष्ठादिः । पूजितस्यानुदात्तत्वे काष्ठादिग्रहेणमिति वार्तिकदर्शनात्सूत्रे काष्ठादिभ्य इति केचित्प्रक्षिप्तमिति कैयटः ॥