वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

Here is the complete line-by-line transcription of the text from the image:

लिङ्गानुशासनम् । (५३१) सहस्रः कश्चित् ॥ अयं सहस्रः । इदं सहस्रम् ॥ मन्द्व्यचकोऽकर्तरि ॥ मन्प्रत्ययान्तो द्व्यचः क्लीबः स्यान्न तु कर्तरि ॥ वर्म । चर्म । द्व्यचः किम् ? अणिमा । महिमा । अकर्तरि किम् ? ददाति इति दामा ॥ ब्रह्मन् पुंसि च ॥ अयं ब्रह्मा । इदं ब्रह्म ॥ नामरोमणी नपुंसके ॥ मन्द्व्यच इत्यस्यायं प्रपञ्चः ॥ असन्तो द्व्यचुकः ॥ यशः । मनः । तपः । द्व्यचुकः किम् ? चन्द्रमाः ॥ अप्सराः स्त्रियाम् ॥ एता अप्सरसः । प्रायेणायं बहुवच- नान्तः ॥ त्रान्तः ॥ पत्रम् । छत्रम् ॥ यात्रामान्त्राभस्त्रादंष्ट्रावरत्राः स्त्रियामेव ॥ भृत्रा- मित्रछात्रपुत्रमन्त्रवृत्रमेष्ट्रोष्ट्राः पुंसि ॥ अयं भृत्रः । न मित्रममित्रः । तस्य मित्राण्यमित्रास्ते इति भावः । स्याताममित्रौ मित्रे चेति च । यत्तु द्विषोऽमित्र इति सूत्रे हरदत्तेनोक्तम् । अमेरैदिषदित्योणादिक इत्रच् । अमेरमित्रम् । मित्रस्य व्यथयेदित्यादौ मध्योदात्तस्तु चिन्त्यः । नञ्समासेऽप्येवम् । परवल्लिङ्गतापि स्यादिति तु तत्र दोषान्तरमिति तत्प्रकृतसूत्रापर्यालोचन- मूलकम् । स्वरदोषोद्भावनमपि नञो जरमरमित्रमृता इति धातुसूत्रस्मरणमूलकमिति दिक् ॥ पत्रपात्रपवित्रसूत्रच्छत्राः पुंसि च ॥ बलकुसुमशुल्वपत्तनरणाभिधानानि ॥ बलं वीर्यम् ॥ पद्मकमलोत्पलानि पुंसि च ॥ पद्मादयः शब्दाः कुसुमा- विधायित्वेऽपि द्विलिङ्गाः स्युः । अमरोप्याह । वा पुंसि पद्मं नलिनमिति । एवं चार्धर्चादि- सूत्रे तु जलजे पद्मं नपुंसकमेवेति वृत्तिग्रन्थो मतान्तरेण नेयः ॥ आहवसंग्रामौ पुंसि ॥ आजिः स्त्रियामेव ॥ फलजातिः ॥ फलजातिवाची शब्दो नपुंसकं स्यात् । आमलकम् । आम्रम् ॥ वृक्षजातिः स्त्रियामेव ॥ क्वचिदेवैदम् । हरीतकी ॥ वियज्ज- गत्सकृच्छकन्पृषच्छकृद्यकृदुदश्वितः ॥ एते क्लीबाः स्युः ॥ नवनीतावताना- न्तातमृतनिमित्तवित्तचित्तपित्तव्रतरजतवृत्तपलितानि ॥ श्राद्धकुलिशदैवपीठकुण्डा- ङ्गाङ्गदधिसक्थ्यक्ष्यास्यास्पदाकाशकण्ठबीजानि ॥ एतानि क्लीवे स्युः ॥ दैवं पुंसि च ॥ दैवम् । दैवः ॥ धान्याज्यसस्यरूप्यपण्यवर्ण्यधृष्यहव्यकव्यकाव्यसत्यपत्यमूल्यशिक्य- कुड्यमयड्हर्म्यतूर्यसैन्यानि ॥ इदं धान्यमित्यादि ॥ द्वन्द्वबर्हदुःखवडिशपिच्छबिम्बकुटु- म्बकवचवरशरवृन्दारकाणि ॥ अक्षमिन्द्रिये ॥ इन्द्रिये किम् ? रथाङ्गादौ मा भूत् ॥ इति नपुंसकाधिकारः ॥ स्त्रीपुंसयोः ॥ ॥ अधिकारोऽयम् ॥ गोमणियष्टिमृष्टिप्राट- लिवस्तिशाल्मलित्रुटिमसिमरीचयः ॥ इयमयं वा गौः ॥ मृत्युसीधुकर्कन्धुकिक्कु- कण्डुरेणवः ॥ इयमयं वा मृत्युः ॥ गुणवचनमुकारान्तं नपुंसकं च ॥ त्रिलिङ्गमित्यर्थः । पटु । पटुः । पट्वी ॥ अपत्यार्थस्तद्धिते ॥ औपगवः । औपगवी ॥ इति स्त्रीपुंसाधिकारः ॥ पुन्नपुंसकयोः ॥ अधिकारोयम् ॥ घृतभूतमुस्तकश्वेलितैरावतपुस्तकबुस्तलोहिताः ॥ अयं घृतः । इदं घृतम् ॥ शृङ्गारनिदाघोद्यमशल्यहृदाः ॥ अयं शृङ्गः । इदं शृङ्गम् ॥ व्रजकुञ्जकुथकूर्चप्रस्थदर्भाभ्रार्धचर्दभपुच्छाः ॥ अयं व्रजः । इदं व्रजम् ॥ कबन्धौषधायुधान्ताः ॥ स्पष्टम् ॥ दण्डमण्डखण्डशवसैन्यवपार्धाकाशकुशका-