वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

विभाषा वर्षक्षरशरवरात् ॥ १६ ॥ षकालतनेषु कालनाम्नः ॥१७॥ शयवासवासिष्वकालात् ॥ ॥ १८ ॥ नेन्सिद्बध्नत्सिषु च ॥ १९ ॥ स्थे च भाषायाम् ॥ २० ॥ १ ॥ षष्ठ्या आक्रोशे ॥ ॥ २१ ॥ पुत्रेऽन्यतरस्याम् ॥ २२ ॥ ऋतो विद्यायोनिसंबन्धेभ्यः ॥ २३ ॥ विभाषा स्वसृ- पत्योः ॥ २४ ॥ आनङ्कतो द्वन्द्वे ॥ २५ ॥ देवताद्वन्द्वे च ॥ २६ ॥ ईदमग्नेः सोमवरुणयोः ॥ ॥ २७ ॥ ईदग्नौ ॥ २८॥ दिवो द्यावा ॥ २९ ॥ दिवसश्च पृथिव्याम् ॥ ३० ॥ उषासोपसः ॥ ॥ ३१ ॥ मातरपितरावुदीचाम् ॥ ३२ ॥ पितरामातरा च च्छन्दसि ॥ ३३ ॥ स्त्रियाः पुंव- द्भाषितपुंस्कादनूङ्स्समानाधिकरणे स्त्रियामपूरणीप्रियादिषु ॥ ३४ ॥ तसिलादिष्वाकृत्वसुचः ॥ ॥ ३५ ॥ क्यङ्मानिनोश्च ॥ ३६ ॥ न कोपधायाः ॥ ३७ ॥ संज्ञापूरण्योश्च ॥ ३८ ॥ वृद्धि- निमित्तस्य च तद्धितस्यारक्तविकारे ॥ ३९ ॥ स्वाङ्गाच्चेतोऽमानिनि ॥ ४० ॥ २ ॥ जातेश्च ॥ ॥ ४१ ॥ पुंवत्कर्मधारय जातीयदेशीयेषु ॥ ४२ ॥ घरूपकल्पचेलड्ब्रुवगोत्रमतहतेषु ङ्योऽने- काचो ह्रस्वः ॥ ४३ ॥ नद्याः शेषस्यान्यतरस्याम् ॥ ४४ ॥ उगितश्च ॥ ४५ ॥ आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः ॥ ४६ ॥ द्व्यष्टनः संख्यायामबहुव्रीह्यशीत्योः ॥ ४७ ॥ त्रेस्त्रयः ॥ ॥ ४८ ॥ विभाषा चत्वारिंशत्प्रभृतौ सर्वेषाम् ॥ ४९ ॥ हृदयस्य हृल्लेखयदण् लासेषु ॥ ५० ॥ वा शोकष्यञ्ज्वरोगेषु ॥ ५१ ॥ पादस्य पदाज्यातिगोपहतेषु ॥ ५२ ॥ पद्यत्यतदर्थे ॥ ५३ ॥ हिमकाषिहतिषु च ॥ ५४ ॥ ऋचः शे ॥ ५५ ॥ वा वोषमिश्रशब्देषु ॥ ५६ ॥ उदकस्योदः संज्ञायाम् ॥ ५७ ॥ पेषंवासवाहनविषु च ॥ ५८ ॥ एकहलादौ पूरयितव्येऽन्यतर- स्याम् ॥ ५९ ॥ मन्यौदनसक्तुबिन्दुवज्रभारहारवीवधगाहेषु च ॥ ६० ॥ ३ ॥ इको ह्रस्वोऽङ्यो गालवस्य ॥ ६१ ॥ एकतद्धिते च ॥ ६२ ॥ उड्यापोः संज्ञाछन्दसोर्बहु लम् ॥ ६३ ॥ त्वे च ॥ ॥ ६४ ॥ इष्टकेषीकामालानां चिततूलभारिषु ॥ ६५ ॥ खित्यनव्ययस्य ॥ ६६ ॥ अरु- र्द्विषदजन्तस्य मुम् ॥ ६७ ॥ इच एकाचोऽम्प्रत्ययवच्च ॥ ६८ ॥ वाचंयमपुरंदरौ च ॥६९॥ कारे सत्यागदस्य ॥ ७० ॥ श्येनतिलस्य पाते जे ॥ ७१ ॥ रात्रेः कृति विभाषा ॥ ७२ ॥ नलोपो नञः ॥ ७३ ॥ तस्मान्नुडचि ॥ ७४ ॥ नभ्राण्नपान्नवेदानासत्यानमुचिनकुलनखन- पुंसकनक्षत्रनकनाकेषु प्रकृत्या ॥ ७५ ॥ एकादिश्चैकस्य चादुक् ॥ ७६ ॥ नगोऽप्राणिष्व- न्यतरस्याम् ॥ ७७ ॥ सहस्य सः संज्ञायाम् ॥ ७८ ॥ ग्रन्थान्ताधिके च ॥ ७९ ॥ द्वितीये चानुपाख्ये ॥ ८० ॥ ४ ॥ अव्ययीभावे चाकाले ॥ ८१ ॥ वोपसर्जनस्य ॥ ८२ ॥ प्रकृ- त्याशिष्यगोवत्सहेलेषु ॥ ८३ ॥ समानस्य च्छन्दस्यमूर्धप्रभृत्युदकेंषु ॥ ८४ ॥ ज्योतिर्जनप- दरात्रिनामिनामगोत्ररूपस्थानवर्णवयोवचनबन्धुषु ॥८५॥ चरणे ब्रह्मचारिणि ॥८६॥ तीर्थे ये८७॥ विभाषोदरे ॥ ८८॥ दृग्दृशवतुषु ॥ ८९ ॥ इंदकिमोरीकी ॥९०॥ आ सर्वनाम्नः ॥ ९१ ॥ विश्वदेवयोश्च टेरद्र्यञ्चेतावप्रत्यये ॥ ९२ ॥ समः समि ॥ ९३ ॥ तिरसस्तिर्यलोपे ॥ ९४ ॥ सहस्य सध्रिः ॥ ९५ ॥ सधमादस्थयोश्छन्दसि ॥ ९६ ॥ द्व्यन्तरुपसर्गेभ्योऽप ईत् ॥ ९७ ॥ उदन्नोदेशे ॥ ९८ ॥ अपष्ठयतृतीयास्थस्यान्यस्यंदुगाशीराशास्थास्थितोत्सुकोतिकारकरागच्छेषु ॥ १ प्रकृत्याशिष्यगोवत्सहेलेष्विति सूत्रे अगोवत्सहेलेष्विति प्रक्षिप्तः पाठः । २ टेरद्र्यञ्चतौ वप्रत्यये इति पाठः