वायु पुराण

१०२ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ० ३१ श्लो० ७-२९] (देववंशवर्णनम्)

वायसो मङ्गलश्चैव यामा द्वादश कीर्तिताः। [*अभिमन्युरुग्रदृष्टिः समयोऽथ शुचिश्रवाः॥
केवलो विध्ररूपश्च सुपक्षो मधुपस्तथा॥ ७
तुरीयो निर्हयुश्चैव युक्तो यावाजिनस्तु ते। यमिनो विश्वदेवाद्यं यविष्ठोऽमृतवानपि॥ ८
अजिरो विभावभावश्च म्लिकिष्ठोऽथ दिदेहकः। श्रुतिश्रोणो बृहच्छुक्रो देवा द्वादश कीर्तिताः]॥ ९
आसन्स्वायंभुवस्यैते अन्तरे सोमपायिनः। त्विषिमन्तो गणा ह्येते वीर्यवन्तो महाबलाः॥ १०
तेषामिन्द्रः सदा ह्यासीद्विश्वभुक्प्रथमो विभुः। असुरा ये तदा तेषामासन्दाय दाद्वान्धवाः॥ ११
सुपर्णयक्षगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः। अष्टौ ते पितृभिः सार्धं नासत्या देवयोनयः॥ १२
स्वायंभुवेऽन्तरेऽतीताः प्रजास्तासां सहस्रशः। प्रभाव रूपसंपन्ना आयुषा च बलेन च॥ १३
विस्तरादिह नोच्यन्ते मा प्रसङ्गो भवत्विह। स्वायंभुवो निसर्गश्च विज्ञेयः सांप्रतं मनुः॥ १४
अतीते वर्तमाने न दृष्टो वैवस्वतेन सः। प्रजाभिर्देवताभिश्च ऋषिभिः पितृभिः सह॥ १५
तेषां सप्तर्षयः पूर्वमासन्ये तान्निबोधत। भृग्वङ्गिरा मरीचिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः॥ १६
अत्रिश्चैव वसिष्ठश्च सप्त स्वायंभुवेऽन्तरे। अग्नीध्रश्चातिबाहुश्च मेधा मेधातिथिश्चसुः॥ १७
ज्योतिष्मान्द्युतिमान्हव्यः सवनः पुत्र एव च। मनोः स्वायंभुवस्यैते दश पुत्रा महौजसः॥ १८
वायुप्रोक्ता महासत्त्वा राजानः प्रथमेऽन्तरे। सासुरं तत्सगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम्॥
सपिशाचमनुष्यं च सुपर्णाप्सरसां गणम्॥ १९
नो शक्यमानुपूर्व्येण वक्तुं वर्षशतैरपि। बहुत्वान्नामधेयानां संख्या तेषां कुले तथा॥ २०
या वै वज्रकुलाख्यास्तु आसन्स्वायंभुवेऽन्तरे। कालेन बहुनाऽतीता अयनाब्दयुगक्रमैः॥ २१

ऋषय ऊचुः--
क एष भगवान्कालः सर्वभूतोपहारकः। कस्य योनिः किमादिश्च किं तत्त्वं स किमात्मजः॥ २२
किमस्य चक्षुः का मूर्तिः के चास्यावयवाः स्मृताः। किंनामधेयः कोऽस्यात्मा एतत्प्रब्रूहि पृच्छताम्॥

सूत उवाच--
श्रूयतां कालसद्भावः श्रुत्वा चैवावधार्यताम्। सूर्ययोनिर्निमेषादिः संख्याचक्षुः स उच्यते॥ २४
मूर्तिरस्य त्वहोरात्रे निमेषावयवश्च सः। संवत्सरशतं त्वस्य नाम चास्य कलात्मकम्॥
सांप्रतानागतातीतकालात्मा स प्रजापतिः॥ २५
पञ्चानां प्रविभक्तानां कालावस्थां निबोधत। दिनार्धमासमासैस्तु ऋतुभिस्त्वयनैस्तथा॥ २६
संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः। इद्वत्सरस्तृतीयस्तु चतुर्थश्चानुवत्सरः॥ २७
वत्सरः पञ्चमस्तेषां कालः स युगसंज्ञितः। तेषां तु तत्त्वं वक्ष्यामि कीर्त्यमानं निबोधत॥ २८
ऋतुरग्निस्तु यः प्रोक्तः स तु संवत्सरो मतः। आदित्येयस्त्वण्डसौ सारः कालाग्निः परिवत्सरः॥२९

---

* धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थः ख. ग. घ. पुस्तकेषु नास्ति।