वायु पुराण

१६८ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०५२-श्लो०४४-६५] (ज्योतिष्प्रचारः)

अहोरात्राद्रथेनाऽसौ एकचक्रेण तु भ्रमन् । सप्तद्वीपसमुद्रांश्च सप्तभिः सप्तभिर्हयैः ॥ ४४ छन्दोभिरश्वरूपैस्तैर्युतश्चक्रं ततः स्थितैः । कामरूपैः सकृद्युक्तैर्मितैस्तैर्मनोजवैः ॥ ४५ हरितैरव्ययैः पिङ्गैरैश्वरैर्बलवादिभिः । अशीतिमण्डलशतं भ्रमन्त्यब्देन ते हयाः ॥ ४६ बाह्यमभ्यन्तरं चैव मण्डलं दिवसक्रमात् । कल्पादौ संप्रयुक्तास्ते वहन्त्याभूतसंप्लवात् ॥ आवृत्ता वालखिल्यैस्ते भ्रमन्ते रात्र्यहाणि तु ॥ ४७ प्रथितैर्वचोभिरन्यैः स्तूयमानो महर्षिभिः । सेव्यते गीतनृत्यैश्च गन्धर्वैरप्सरोगणैः ॥ पतङ्गः पतगैरश्वैर्भ्रममाणो दिवस्पतिः ॥ ४८ वीथ्याश्रयाणि चरति नक्षत्राणि तथा शशी । ह्रासवृद्धी तथैवास्य रश्मीनां सूर्यवत्स्मृते ॥ ४९ त्रिचक्रोभयपार्श्वस्थो विज्ञेयः शशिनो रथः । अपां गर्भसमुत्पन्नो रथः सार्श्वः ससारथिः ॥ शतारैश्च त्रिभिश्चक्रैर्युक्तः शुक्लैर्हयोत्तमैः ॥ ५० दशाभिस्तु कुशार्द्रैण्यरसङ्गैस्तैर्मनोजवैः । सकृद्युक्ते रथे तस्मिन्वहन्ते चाऽऽयुगक्षयात् ॥ ५१ संगृहीतो रथे तस्मिन्श्वेतचक्षुःश्रवास्तु वै । अश्वास्तमेकवर्णास्ते वहन्ते शङ्खवर्चसम् ॥ ५२ ययुश्च त्रिनाश्चैव वृषो राजीवलो हयः । अथो वामस्तुरण्यश्च हंसो व्योमी मृगस्तथा ॥ ५३ इत्येते नामाभिः सर्वे दश चन्द्रमसो हयाः । एते चन्द्रमसं देवं वहन्ति दिवसक्षयात् ॥ ५४ दैवैः परिवृतः सोमः पितृभिश्चैव गच्छति । सोमस्य शुक्लपक्षादौ भास्करे पुरतः स्थिते ॥ आपूर्यते पुरस्यान्तः सततं दिवसक्रमात् ॥ ५५ दैवैः पीतं क्षये सोममाप्याययति नित्यदा । पीतं पञ्चदशाहं तु रश्मिनेकेन भास्करः ॥ ५६ अपूरयन्सुषुम्नेन भागं भागमहःक्रमात् । सुषुम्नाप्यायमानस्य शुक्ला वर्धन्ति वै कलाः ॥ ५७ तस्माच्छ्रसन्ति वै कृष्णे शुक्लु आप्याययन्ति च । इत्येवं सूर्यवीर्येण चन्द्रस्याऽऽप्यायिता तनुः ॥ ५८ पौर्णमास्यां स दृश्येत शुक्लः संपूर्णमण्डलः । एवमाप्यायितः सोमः शुक्लपक्षे दिनक्रमात् ॥ ५९ ततो द्वितीयाप्रभृति बहुलस्य चतुर्दशी । अपां सारमयस्येन्दो रसमात्रामकस्य च ॥ पिबन्त्यम्बुमयं देवा मधु सौम्यं सुधामयम् ॥ ६० संभृतं चार्धमासेन अमृतं सूर्यतेजसा । भक्षार्थममृतं सौम्यं पौर्णमास्यामुपासते ॥ ६१ एकरात्रं सुरैः सर्वैः पितृभिश्च महर्षिभिः । सोमस्य कृष्णपक्षादौ भास्कराभिमुखस्य च ॥ प्रक्षीयते परस्यान्तः पीयमानाः कलाः क्रमात् ॥ ६२ (*त्रयश्च त्रिंशतं चैव त्रयस्त्रिंशत्तथैव च । त्रयस्त्रिंशत्सहस्त्राश्च देवाः सोमं पिबन्ति वै ॥ ६३ इत्यतैः पीयमानस्य कृष्णा वर्धन्ति वै कलाः) । +क्षीयन्ते तस्मात्कृष्णे या शुक्ले ह्याप्याययन्ति ताः ॥ एवं दिनक्रमातीते विबुधास्तु निशाकरम् । पीत्वाऽर्धमासं गच्छन्ति अमावास्यां सुरोत्तमाः ॥ पितरश्चोपतिष्ठन्ति अमावास्यां निशाकरम् ॥ ६५

---

* धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थः क. ग. पुस्तकेयोर्नास्ति । + एतदर्थस्थान इदमर्धं वर्तते-क्षीयान्ति तस्माच्छुक्ला या कृष्णा ह्याप्याययन्ति च ।