वायु पुराण

१७० श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ० ५२-५३ श्लो० ८९-९९।१-८] (ज्योतिःसंनिवेशः)

अलातचक्रवद्यान्ति वातचक्रेरितानि तु । यस्माज्ज्योतींषि वहते प्रवहंस्तेन स स्मृतः ॥ ८९ एवं ध्रुवनिबद्धोऽसौ सर्पते ज्योतिषां गणः । सैष तारामयो ज्ञेयः शिशुमारो ध्रुवो दिवि । यदह्ना कुरुते पापं दृष्ट्वा तं निशि मुच्यते ॥ ९० यावत्यश्चैव तारास्ताः शिशुमाराश्रिता दिवि । तावन्त्येव तु वर्षाणि जीवन्त्यभ्यधिकानि तु ॥ ९१ शाश्वतः शिशुमारोऽसौ विज्ञेयः प्रविभागतः । उत्तानपादस्तस्याथ विज्ञेयो ह्युत्तरो हनुः ॥ ९२ यज्ञोऽधरस्तु विज्ञेयो धर्मो मूर्धानमाश्रितः । हृदि नारायणः साध्य(ध्या) अश्विनौ पूर्वपादयोः ॥ ९३ वरुणश्चार्यमा चैव पश्चिमे तस्य सक्थिनी । शिश्नः संवत्सरस्तस्य मित्रोऽपाने समाश्रितः ॥ ९४ पुच्छेऽग्निश्च महेन्द्रश्च मरीचिः कश्यपो ध्रुवः । तारकाः शिशुमारश्च नास्तमेति चतुष्टयम् ॥ ९५ नक्षत्रचन्द्रसूर्याश्च ग्रहस्तारागणैः सह । उन्मुखाभिमुखाः सर्वे चक्रीभूताश्रिता दिवि ॥ ९६ ध्रुवेणाधिष्ठिताः सर्वे ध्रुवमेव प्रदक्षिणम् । प्रयान्तीह वरं श्रेष्ठं मेढीभूतं ध्रुवं दिवि ॥ ९७ ध्रुवाग्निकश्यपानां तु वरश्चासौ ध्रुवः स्मृतः । स्मृतः एक एव भ्रमत्येष मेरुपर्वतमूर्धनि ॥ ९८ ज्योतिषां चक्रमैतद्धि सदा कर्षत्यवाङ्मुखः । मेरुमालोकयत्येष प्रयातिहि प्रदक्षिणम् ॥ ९९ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते ध्रुवचर्या नाम द्विपञ्चाशोऽध्यायः ॥ ५२ ॥ आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः-४०२९

अथ त्रिपञ्चाशोऽध्यायः । ज्योतिःसंनिवेशः ।

वैशम्पायन उवाच-- एतच्छ्रुत्वा तु मुनयः पुनस्ते संशयान्विताः । पप्रच्छुरुत्तरं भूयस्तदा ते लोमहर्षणम् ॥ १ ऋषय ऊचुः-- यदेतदुक्तं भवता गृहाण्येतानि विश्रुतम् । कथं देवगृहाणि स्युः कथं ज्योतींषि वर्णय ॥ २ एतत्सर्वं समाचक्ष्व ज्योतिषां चैव निश्चयम् । श्रुत्वा तु वचनं तेषां तदा सूतः समाहितः ॥ ३ अस्मिन्नर्थे महाप्राज्ञैर्यदुक्तं ज्ञानबुद्धिभिः । तद्वोऽहं संप्रवक्ष्यामि सूर्याचन्द्रमसोर्भवम् ॥ यथा देवगृहाणीह सूर्याचन्द्रमसोगृहम् ॥ ४ अतःपरं त्रिविधाभेर्वक्ष्येऽहं तु समुद्भवम् । दिव्यस्य भौतिकस्याग्नेराप्याग्नेः पार्थिवस्य च ॥ ५ व्युष्टायां तु रजन्यां वै ब्राह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । [* अव्याकृतमिदं त्वासीन्निशेन तमसाऽऽवृतम् ॥ ६ चतुर्भूतावशिष्टेऽस्मिन्पार्थिवः सोऽग्निरुच्यते । यश्चाऽऽदौ तपते सूर्ये शुचिराग्निस्तु स स्मृतः] ॥ ७ वैद्युताख्यस्तु विज्ञेयस्तेषां वक्ष्येऽथ लक्षणम् । वैद्युतो जाठरः सौरो ह्यपां गर्भाख्योऽग्नयः ॥ तस्मादपः पिवन्सूर्यो गोभिर्दीप्यत्यसौ दिवि ॥ ८

---

* धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थः ख. ग. पुस्तकयोर्नास्ति ।