वायु पुराण

[अ० ४ श्लो० २३-५०] वायुपुराणम् । १३

( सृष्टिप्रकरणम् )

गुणसाम्ये तदा तस्मिन्गुणभावे तमोमये । सर्वकाले प्रधानस्य क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्य वै ॥ २३
गुणभावाद्वाच्यमानो महांन्प्रादुर्बभूव ह । सूक्ष्मेण महता सोऽथ अव्यक्तेन समावृतः ॥ २४
सत्त्वोद्रिक्तो महानग्रे सत्त्वमात्रं प्रकाशकम् । मनो महांश्च विज्ञेयो मनस्तत्कारणं स्मृतम् ॥ २५
लिङ्गमात्रसमुत्पन्नः क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्तु सः । धर्मादीनां तु रूपाणि लोकतत्त्वार्थहेतवः ॥ २६
महांस्तु सृष्टिं कुरुते नोद्यमानः सिसृक्षया । मनो महान्मतिर्ब्रह्मा भूबुद्धिः ख्यातिरीश्वरः ॥ २७
प्रज्ञा चितिः स्मृतिः संविद्विपुरं चोच्यते बुधैः । मनुते सर्वभूतानां यस्माच्चेष्टाफलं विभुः ॥ २८
सौ(सू)क्ष्मत्वेन विवृद्धानां तेन तन्मन उच्यते । तत्त्वानामाग्रजो यस्मान्महांश्च परिमाणतः ॥ २९
शेषेभ्योऽपि गुणेभ्योऽसौ महानीति ततः स्मृतः । बिभर्ति मानं मनुते विभागं मन्यतेऽपि च ॥ ३०
पुरुषोपभोगसंबन्धात्तेन चासौ मतिः स्मृतः । बृहत्त्वाद्बृंहणत्वाच्च भावानां सलिलाश्रयात् ॥ ३१
यस्माद्बृंहयते भावान्ब्रह्मा तेन निरुच्यते । आपूरयित्वा यस्माच्च कृत्स्नान्द्देहाननुग्रहैः ॥ ३२
तत्त्वभावांश्च नियतांस्तेन भूरिति चोच्यते । बुध्यते पुरुषश्चात्र सर्वभावान्हिताहितानन् ॥ ३३
यस्माद्बोधयते चैव तेन बुद्धिर्निरुच्यते । ख्यातिः प्रत्युपभोगश्च यस्मात्संवर्तते ततः ॥ ३४
भोगस्य ज्ञाननिष्ठत्वात्तेन ख्यातिरिति स्मृतः । ख्यायते तद्गुणैर्वाऽपि नामादिभिरनेकशः ॥ ३५
तस्माच्च महतः संज्ञा ख्यातिरित्सभिधीयते । साक्षात्सर्वं विजानाति महात्मा तेन चेश्वरः ॥ ३६
तस्माज्जाता ग्रहाश्चैव प्रज्ञा तेन स उच्यते । ज्ञानादीनि च रूपाणि क्रतुकर्मफलानि च ॥ ३७
चिनोति यस्माद्भोगाथं तेनासौ चितिरुच्यते । वर्तमानान्यतीतानि तथा चानागतान्यपि ॥ ३८
स्मरते सर्वकार्याणि तेनासौ स्मृतिरुच्यते । कृत्स्नं च विन्दते ज्ञानं तस्मान्माहात्म्यमुच्यते ॥ ३९
तस्माद्विन्देर्विदंश्चैव संविदित्सभिधीयते । विद्यते स च सर्वस्मिन्सर्वं तस्मिंश्च विद्यते ॥ ४०
तस्मात्संविदिति प्रोक्तो महान्वै बुद्धिमत्तरैः । ज्ञानात्तु ज्ञानमित्याह भगवान्ज्ञानसंनिधिः ॥ ४१
द्वंद्वानां विपुरीभावाद्द्विपुरं प्रोच्यते बुधैः । सर्वेशत्वाच्च लोकानामवश्यं च तथेश्वरः ॥ ४२
बृहत्त्वाच्च स्मृतो ब्रह्मा भूतत्वाद्भव उच्यते । क्षेत्रक्षेत्रज्ञविज्ञानादेकत्वाच्च स कः स्मृतः ॥ ४३
यस्मात्पुर्य्यनुशेते च तस्मात्पुरुष उच्यते । नोत्पादितत्वात्पूर्वंत्वात्स्वयंभूरिति चोच्यते ॥ ४४
पर्यायवाचकैः शब्दैस्तत्त्वमाद्यमनुत्तमम् । व्याख्यातं तत्त्वभावज्ञैरेवं सद्भावचिन्तकैः ॥ ४५
महासृष्टिं विकुरुते चोद्यमानः सिसृक्षया । संकल्पोऽध्यवसायश्च तस्य वृत्तिद्वयं स्मृतम् ॥ ४६
धर्मादीनि च रूपाणि लोकतत्त्वार्थहेतवः । त्रिगुणस्तु स विज्ञेयः सत्त्वरजस्ततामसः ॥ ४७
त्रिगुणाद्रजसोद्रिक्तादहंकारस्ततोऽभवत् । महता चाऽऽवृतः सर्गो भूतादिर्विकृतस्तु सः ॥ ४८
तस्माच्च तमसोद्रिक्तादहंकारादजायत । भूततन्मात्रसर्गस्तु भूतादिस्तामसस्तु सः ॥ ४९
भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दमात्रं ससर्ज ह । (÷आकाशं शुषिरं तस्मादुद्रिक्तं शब्दलक्षणम् ॥ ५०

---

÷ धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थः ख. पुस्तके नास्ति ।