वायु पुराण

२३२ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०६५श्लो०३१-५५] ( प्रजापतिवंशानुकीर्तनम् )

स्वयंभुवस्तु ता दृष्ट्वा रेत: समपतद्भुवि । ब्रह्मर्षेर्भावभूतस्य विधानाच्च न संशय: ॥ ३१ कृत्वा जुहाव स्रुग्भ्यां च स्रुवेण परिगृह्य च । आज्यवज्जुहु(ह)वांचक्रे मन्त्रवच्च पितामहः ॥ ३२ ततः स जनयामास भूतग्रामं प्रजापतिः । तस्यार्वाकृतेजसस्तस्य यज्ञे लोकेषु तैजसम् ॥ तमसा भावव्याप्यत्वं तथा सत्त्वं तथा रजः ॥ ३३ सगुणात्तेजसो नित्यं आकाशे तमसि स्थितम् । तमस्सतेजसत्वाच्च सर्वभूतानि जज्ञिरे ॥ ३४ यदा तस्मिन्नजायन्त काले पुत्रास्तु कर्मजाः । आज्यस्थाल्यामुपादाय स्वशुक्रं हुतवांश्च ह ॥ ३५ शुक्रे हुतेऽथ तस्मिंस्तु प्रादुर्भूता महर्षयः । ज्वलन्तो वपुषा युक्ताः सप्त वै परमैर्गुणैः ॥ ३६ हुते चाग्नौ सकृच्छुक्रे ज्वालाया निःसृतः कविः । हिरण्यगर्भस्तं दृष्ट्वा ज्वालां भित्त्वा विनिःसृतम् भृगुस्त्वमिति होवाच यस्मात्तस्मात्स वै भृगुः ॥ ३७ महादेवस्तथोद्भूतं दृष्ट्वा ब्रह्माणमब्रवीत् । ममैष पुत्रकामस्य दीक्षितस्य त्वयं प्रभोः ॥ विजज्ञेऽथ भृगुर्देवो मम पुत्रो भवत्वयम् ॥ ३८ तथेति समनुज्ञातो महादेवः स्वयंभुवा । पुत्रत्वे कल्पयामास महादेवस्तथा भृगुम् ॥ वारुणा भृगवस्तस्मादपत्यं स च प्रभुः ॥ ३९ द्वितीयं तु ततः शुक्रमङ्गारेष्वपतत्प्रभुः । अङ्गारेष्वङ्गिरोऽङ्गानि संहिंतानि ततोऽङ्गिराः ॥ ४० संभूतिं तस्य तां दृष्ट्वा वह्निर्ब्रह्माणमब्रवीत् । रेतोधास्तुभ्यमेवाहं द्वितीयोऽयं ममास्त्विति ॥ ४१ एवमस्त्विति सोऽप्युक्तो ब्रह्मणा सदसस्पतिः । तस्मादङ्गिरसश्चापि आग्नेया इति नः श्रुतम् ॥ ४२ षट्कृत्वस्तु पुनः शुक्रे ब्रह्मणा लोककारिणा । हुते संभवंस्तत्र षड्ब्रह्माण इति श्रुतिः ॥ ४३ मरीचिः प्रथमस्तत्र मरीचिभ्यः समुत्थितः । क्रतौ तस्मिन्सुतो जज्ञे यतस्तस्मात्स वै क्रतुः ॥ ४४ अहं तृतीयं इत्यर्थस्तस्मादत्रिः स कीर्त्यते । केशैश्च निशितैर्भूतः पुलस्त्यस्तेन स स्मृतः ॥ ४५ केशालम्बैः समुद्भूतस्तस्मात्तु पुलहः स्मृतः । वसुमध्यातसमुत्पन्नो वसुमान्वसुधाश्रयः ॥ ४६ वासिष्ठ इति तत्त्वज्ञैः प्रोच्यते ब्रह्मवादिभिः । इत्येते ब्रह्मणः पुत्राः मानसाः षण्महर्षयः ॥ ४७ लोकस्य संस्थानकरास्तैरिमा वर्धिताः प्रजाः । प्रजापतय इत्येवं पठ्यन्ते ब्रह्मणः सुताः ॥ ४८ अपरे पितरो नाम एतैरेव महर्षिभिः । उत्पादिता ऋषिगणाः सप्त लोकेषु विश्रुताः ॥ ४९ मारीचा भार्गवाश्चैव तथैवाङ्गिरसोऽपरे । पौलस्त्याः पौलहाश्चैव वाशिष्ठाश्चैव विश्रुताः ॥ अत्रियाश्च गणाः प्रोक्ताः पितॄणां लोकविश्रुताः ॥ ५० एते समासतस्तात पुरैव तु गुणाश्रयः । अमूर्तांश्र प्रकाशाश्र ज्योतिष्मन्तश्च विश्रुताः ॥ ५१ तेषां राजा यमो देवो यमैर्विहृतकल्मषः । अपरे प्रजानां पतयस्ताञ्शृणुध्वमतन्द्रिताः ॥ ५२ कर्दमः कश्यपः शेषो विक्रान्तः सुश्रवास्तथा । बहुपुत्रः कुमारश्च विवस्वाञ्छुचिश्रवाः ॥ ५३ प्रचेतसोऽरिष्टनेमिर्बहुलश्च प्रजापतिः । इत्येवमादयोऽन्येऽपि बहवश्च प्रजेश्वराः ॥ ५४ कुशोच्चया वालखिल्याः संभूताः परमर्षयः । मनोजवाः सर्वगताः सार्वभौमाश्च तेऽभवन् ॥ ५५