वायु पुराण

४६	श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्-	[अ १५ श्लो ० १-१२]
	(पाशुपतयोगनिरूपणम्)

ते नित्यं यमविषये विभिन्नदेहाः क्रोशन्तः सततमनिष्टसंप्रयोगैः।
शुष्यन्ते परिगतवेदना शरीरा बह्वीभिः सुभृशमधर्मयातनाभिः॥ ३३
कर्मणा मनसा वाचा यद्भक्षिणं निषेव्यते। तत्प्रसह्य हरेत्पापं तस्मात्सुकृतमाचरेत्॥ ३४
यादृग्जातानि पापानि पूर्वं कर्माणि देहिनः। संसारं तामसं तादृक्षड्विधं प्रतिपद्यते॥ ३५
मानुष्यं पशुभावं च पशुभावान्मृगो भवेत्। मृगत्वात्पक्षिभावं तु तस्माच्चैव सरीसृपः॥ ३६
सरीसृप्त्वाद्गच्छेद्धि स्थावरत्वं न संशयः। स्थावरत्वं पुनः प्राप्तो यावदग्निपते नरः॥ ३७
कुलालचक्रवद्भ्रान्तस्तत्रैव परिकीर्तितः। इत्येवं हि मनुष्यादिः संसारे स्थावरान्तिके॥ ३८
विज्ञेयस्तामसो नाम तत्रैव परिवर्तते। सात्त्विकश्चापि संसारो ब्रह्मादिः परिकीर्तितः॥ ३९
पिशाचान्तः स विज्ञेयः स्वर्गस्थानेषु देहिनाम्। ब्राह्मे तु केवलं सत्त्वं स्थावरे केवलं तमः॥ ४०
चतुर्दशानां स्थानानां मध्ये विष्टम्भकं रजः। मर्मसु छिद्यमानेषु वेदनार्तस्य देहिनः॥ ४१
ततस्तु परमं ब्रह्म कथं विप्रः स्मरिष्यति। संस्कारात्पूर्वधर्मस्य भावनायां मनो(णो)दितः॥
मानुष्यं भजते नित्यं तस्मान्नित्यं समाधेत्॥ ४२

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते पाशुपतयोगनिरूपणं नाम चतुर्दशोऽध्यायः॥ १४॥
आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः—११७५

---

अथ पञ्चदशोऽध्यायः।

पाशुपतयोगनिरूपणम्।

वायुरुवाच—
चतुर्दशविधं ह्येतद्बुद्ध्वा संसारमण्डलम्। तथा समारभेत्कर्म संसारभयपीडितः॥ १
ततः स्मरति संसारं चक्रेण परिवर्तितः। तस्मात्तु सततं मुक्तो ध्यानतत्परयुञ्जकः॥ २
तथा समारभेद्योगं यथाऽऽत्मानं स पश्यति। एष आद्यः परं ज्योतिरेष सेतुरुत्तमः॥ ३
विवृद्धो ह्येष भूतानां न संभेदश्च शाश्वतः। तदेनं सेतुमात्मानमग्निं वै विश्वतोमुखम्॥ ४
हृदिस्थं सर्वभूतानामुपासीत विधानवित्। हुत्वाऽष्टावाहुतीः सम्यक्शुचिस्तद्गतमानसः॥ ५
वैश्वानरं हृदिस्थं तु यथावदनुपूर्वशः। अपः पूर्वं सकृत्प्राश्य तूष्णीं भूत्वा उपासते॥ ६
प्राणायेति ततस्तस्य प्रथमा ह्याहुतिः स्मृता। अपानाय द्वितीया तु समानायेति चापरा॥ ७
उदानाय चतुर्थीति व्यानायेति च पञ्चमी। स्वाहाकारैः परं हुत्वा शेषं भुञ्जीत कामतः॥ ८
अपः पुनः सकृत्प्राश्य त्वाचम्य हृदयं स्पृशेत्। ॐ प्राणानां ग्रन्थिरस्यात्मा रुद्रो ह्यात्मा विशान्तकः
स रुद्रो ह्यात्मनः प्राणा एवमाप्याययेत्स्वयम्। त्वं देवानामपि ज्येष्ठ उग्रस्त्वं चतुरो वृषा॥ १०
मृत्युध्नोऽसि त्वमस्मभ्यं भद्रमेतद्धुतं हविः। एवं हृदयमालभ्य पादाङ्गुष्ठे तु दक्षिणे॥ ११
विश्राव्य दक्षिणं पाणिं नाभिं वै पाणिना स्पृशेत्। ततः पुनरुपस्पृश्य चाऽऽत्मानमभिसंस्पृशेत्॥ १२