वायु पुराण

[अ० २६ श्लो० ५-२७] वायुपुराणम् । ७९

( स्वरोत्पत्तिनिरूपणम् )

लोमश उवाच--

एवं पृष्टोऽथ भगवान्वायुलौकहिते रतः । इदमह महातेजा वायुलौकनमस्कृतः ॥ ५
एतद्गुह्यतमं लोके यन्मां त्वं परिपृच्छसि । तत्सर्वं शृणु गाधेय उच्यमानं यथाक्रमम् ॥ ६
पुरा ह्यकार्णवे वृत्ते दिव्ये वर्षसहस्रके । स्रष्टुकामः प्रजा ब्रह्मा चिन्तयामास दुःखितः ॥ ७
तस्य चिन्तयमानस्य प्रादुर्भूतः कुमारकः । दिव्यगन्धः सुधापेक्षी दिव्यां श्रुतिमुदीरयन् ॥ ८
अशब्दस्पर्शरूपां तामगन्धां रसवर्जिताम् । श्रुतिं सुदीरयन्देवो यामविन्दच्चतुर्मुखः ॥ ९
ततस्तु ध्यानसंयुक्तस्तप आस्थाय भैरवम् । चिन्तयामास मनसा त्रितयं को न्वयं त्विति ॥ १०
तस्य चिन्तयमानस्य प्रादुर्भूतं तदक्षरम् । अशब्दस्पर्शरूपं च रसगन्धविवर्जितम् ॥ ११
अथोत्तंमं स लोकेषु स्वमूर्तिं चापि पश्यति । ध्यायन्वै स तदा देवमथैनं पश्यते पुनः ॥ १२
तं श्वेतमथ रक्तं च पीतं कृष्णं तदा पुनः । वर्णस्थं तत्र पश्येत न स्त्री न च नपुंसकम् ॥ १३
तत्सर्वं सुचिरं ज्ञात्वा चिन्तयन्हि तदक्षरम् । तस्य चिन्तयमानस्य कण्ठादुत्तिष्ठतेऽक्षरः ॥ १४
एकमात्रो महाघोषः श्वेतवर्णैः सुनिर्मलः । स ओंकारो भवेद्देवः अ(दो ह्य)क्षरं वै महेश्वरः ॥ १५
ततश्चिन्तयमानस्य त्वक्षरं वै स्वयंभुवः । प्रादुर्भूतं तु रक्तं तु स देवः प्रथमः स्मृतः ॥ १६
ऋग्वेदं प्रथमं तस्य त्वग्निमीळे पुरोहितम् । एतां दृष्ट्वा ऋचं ब्रह्मा चिन्तयामास वै पुनः ॥ १७
तदक्षरं महातेजाः किमेतदिति लोककृत् ॥
तस्य चिन्तयमानस्य तस्मिन्नथ महेश्वरः । द्विमात्रमक्षरं जज्ञे ईशित्वेन द्विमात्रिकम् ॥ १८
ततः पुनर्विमात्रं तु चिन्तयामास चाक्षरम् । पादुर्भूतं च रक्तं तच्छेदनं गृह्य सा यजुः ॥ १९
इषे त्वोर्जे त्वा वायवः स्थ देवो वः सविता *पुनः । ऋग्वेद एकमात्रस्तु द्विमात्रस्तु यजुः स्मृतः ॥ २०
ततो वेदं द्विमात्रं तु दृष्ट्वा चैव तदक्षरम् । द्विमात्रं चिन्तयन्ब्रह्मा त्वक्षरं पुनरीश्वरः ॥ २१
तस्य चिन्तयमानस्य ओंकारः संबभूव ह । ततस्तदक्षरं ब्रह्मा ओंकारं समचिन्तयत् ॥ २२
अथापश्यत्ततः पीतामृचं चैव समुत्थिताम् । + अग्न आयाहि वीतये गृणानो हव्यदातये ॥ २३
ततस्तु स महातेजा दृष्ट्वा वेदानुपस्थितान् । चिन्तयित्वा च भगवान्स्त्रिसंध्यं यत्रिरक्षरम् ॥
त्रिवर्णं यत्त्रिषवणमोंकारं ब्रह्मसंज्ञितम् ॥ २४
ततश्चैव त्रिसंयोगात्त्रिवर्णं तु तदक्षरम् । ( ×लक्ष्यालक्ष्यप्रदृश्यं च सहितं त्रिदिवं त्रिकम् ॥ २५
त्रिमात्रं त्रिपदं चैव त्रियोगं चैव शाश्वतम् । ) तस्मात्तदक्षरं ब्रह्मा चिन्तयामास वै प्रभुः ॥ २६
तस्मात्तदक्षरं सोऽथ ब्रह्म रूपं स्वयंभुवः । चतुर्दशमुखं देवं पश्यते दीप्ततेजसम् ॥
तमोंकारं स कृत्वाऽऽदौ विज्ञेयः स स्वयंभुवः ॥ २७

---

* पुनरिति पदं नास्ति ख. ग. घ. ङ. पुस्तकेषु । + इदमर्धं नास्ति ख. पुस्तके ।
× धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थो घ. पुस्तके नास्ति ।