भारतकोश
वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary

भट्ट नारायण द्वारा

DevanagariHindipublished355 पृष्ठ

पृष्ठ 190, कुल 355 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 190

चतुर्थोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् १६९ अद्य एव योधसमूह इमं शून्यासनं तुरङ्गममुपालभ्य रोदिति । नूनमेतेषामत्रैव स्वामी व्यापादितः तन्न खल्वेतेऽपि जानन्ति । भवतु । अन्यतो गत्वा प्रक्ष्यामि । कथं सर्व एवावस्थानुरूपं व्यसनमनुभवन्द्भागधेयविपमशीलतया पर्याकुलो जनः । तत्किमिदानीमत्र प्रक्ष्यामि । क वोपालप्स्ये ! भवतु, स्वयमेवात्र विचेष्यामि । भवतु । देवमिदानीमुपालप्स्ये । हंहो देव, एकादशानामक्षौहिणीनां नाथो ज्येष्ठो भ्रातृशतस्य भर्ता गाङ्गेयद्रोणाङ्गराजशल्यकृतवर्माश्वत्थामप्रमुखस्य राजचक्रस्य सकलपृथ्वीमण्डलेकनाथो महाराजदुर्योधनोऽप्यन्विष्यते । अन्विष्यमाणोऽपि न ज्ञायते कस्मिन्नुद्देशे वर्तत इति !! अथवा किमत्र दैवमुपालभे । यतस्तस्य खल्विदं निर्मत्सित त्युक्तम् । अकृतव्रणबन्धः = अकृतपट्टिकः । शून्यासनम् = शून्यम् आरोहरहितम् = आसनं पीठं यस्य तम्, तुरङ्गम = अश्वम् । अवस्यानुरूपं = दशायोग्यम्, व्यसनं = दुःखम् । भागधेयविपमशीलतया = विपरीतभाग्यतया, पर्याकुलः = समन्तादाकुलः । उपालप्स्ये = साक्षेपं कथयिष्यामि । अक्षौहिणीनां = संख्याविशेषविशिष्टसेनानाम् । नाथः, भ्रातृशतस्य ज्येष्ठः, निर्धारणेऽत्र षष्ठी । गाङ्गेयः = भीष्मः, अङ्गराजः = कर्णः । राजचक्रस्य = राजसमूहस्य भर्तेत्यन्वयः । अन्विष्यत इति य एतादृशः स स्वय- मेव विदितो भवेद् न चान्वेषणापेक्षा परन्तु अन्विष्यत इति महदाश्चर्यम् निखिल सेवकानां विनाशादन्विष्यमाणोऽपि न ज्ञायत इति गूढाभिप्रायः । निर्मत्सितविदुरवचनवोजस्य = निर्मत्सितं तिरस्कृतं विदुरवचनरूपं बीजं यस्य आघात से जर्जर हो रहे हैं, तथा व्रण बिना किसी उपचार ( अर्थात् औषध पट्टी के बिना ) यों ही पडे, हुए हैं, आसन-रहित अश्व को पकड़कर बिलख रहे हैं, निश्चय इन लोगों के स्वामी यहीं मारे गये हैं । अतः वे भी [ महाराज को ] नहीं जानते । अच्छा दूसरे स्थान पर चलकर पूछूं । [ चारों तरफ देखकर ] अरे यहाँ तो सभी लोग अपनी-अपनी दशा के अनुरूप विपत्ति का अनुभव करते हुए भाग्य के विपरीत होने के कारण [ विधाता के बाम होने के कारण ] व्याकुल हो रहे हैं । अतः यहाँ किससे पूछूँ ? और किसे दोषी ठहराऊ । अच्छा, स्वयं ही मैं [ महाराज को ] अन्वेषण करता हूँ । अच्छा अब मैं विधाता को ही दोषी मानता हूँ । अये विधातः ! एकादश ( ग्यारह ) अक्षौहिणी सेना के स्वामी, सौ भाइयों के बड़े भाई, भीष्म, जयद्रथ, द्रोण, कर्ण, शल्य, कृप, कृतवर्मा तथा अश्वत्थामा इत्यादि राजाधिराजों के स्वामी अखण्ड भूमण्डल के एकच्छत्र राजाधिराज दुर्योधन का भी अन्वेषण करना पड़ता है और अन्वेषण करने पर भी नहीं जाना जाता कि महाराज किस स्थान में हैं ? अथवा इसमें भाग्य को दोष क्यों दूँ । क्योंकि विदुर के वचनों की अव-