भारतकोश
वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary

भट्ट नारायण द्वारा

DevanagariHindipublished355 पृष्ठ

पृष्ठ 321, कुल 355 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 321

३०२ वेणीसंहारं नाटकं लोकपालाः, परित्रायध्वं परित्रायध्वम् । एष खलु सोमवंशराजर्षी राजसूयसन्तर्पित- हव्यवाहः खाण्डवसन्तर्पितहुतवहस्य किरीटिनो ज्येष्ठो भ्रातासुगृहीतनामधेयो महाराज- युधिष्ठिरः । एषापि पाञ्चालराजतनया देवी वेदिमध्यसम्भवा याज्ञसेनी । द्वावपि निष्करुणज्वलनस्य प्रवेशेनेन्धनीभवतः । तत्परित्रायध्वमार्याः, परित्रायध्वम् । कथं न कोऽपि परित्रायते । किं व्यवसितं देव्या देवेन च । ) युधिष्ठिरः—अयि बुद्धिमत्तिके, यन्नाथेन प्रियानुजेन विना सदृशं तत् । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ, भद्रे उदकमुपानय ।- ( चेटी तथा करोति । ) युधिष्ठिरः—( पादौ प्रक्षाल्योपस्पृश्य च । ) एष तावत्सलिलाञ्जलिर्गाङ्गे- परित्रायध्वम् = रक्षत, राजसूयसन्तर्पितहव्यवाहः = राजसूयेन क्षत्रियकर्तृकयज्ञ- विशेषेण सन्तर्पितः सन्तोषतः हव्यवाहः अग्निः येन सः न केवलमयमेवाग्नेः सन्तर्प- यिता किन्त्वस्य भ्रातापीत्याह—खाण्डवेति । खाण्डवसन्तर्पितहुतवहस्य = खाण्डवेन एतन्नामकवनविशेषेण सन्तर्पितः हुतवहः अग्निः येन तस्य, वेदिमध्यसम्भवा = वेदिः, यज्ञे परिष्कृता भूमिः तस्या मध्ये सम्भवति उत्पद्यते या सा, याज्ञसेनी । द्वौ = द्रौपदीयुधिष्ठिरौ प्रवेशेनेति । इन्धनीभवत इत्यनेनान्वेति । व्यवसितम् = आचरितम् । किं व्यवसितमित्यस्योत्तरमाह = अयीति । नाथेनेति—तस्य द्रौपद्या इत्यादि, नाथेन = स्वामिना भीमेन, प्रियानुजेनेति—अस्य ममेत्यादिः, सदृशं = युक्तम्, भीमं विना यदुचितं तदेवाचरितमित्यर्थः । उपानय = समीपमानय । पादौ = चरणौ, प्रक्षाल्य = जलेन संशोध्य, उपस्पृश्य = आचम्य, जलाञ्जलिमेवं यज्ञीयवेदिका के मध्य से जन्मधारण करने वाली महारानी याज्ञसेनी (द्रौपदी) हैं । ये दोनों निष्ठुर अग्नि में प्रवेश करके अपने को इन्धन (जलाने का काष्ठ) बना रहे हैं। अतः श्रीमन् लोग इन लोगों की रक्षा कीजिए, रक्षा कीजिए। क्यों कोई इनकी रक्षा नहीं कर रहा है ? महाराज और महारानी ने यह क्या करने की मन में ठानी है ? युधिष्ठिर—अरी बुद्धिमत्तिके, अपने अभीष्ट तथा प्रिय कनिष्ठ भ्राता की अनुपस्थिति में जो कुछ करना चाहिये वही करने के लिए मन में ठाना गया है ? उठो, उठो अरी भद्रे ! जल लाओ । ( चेटी जल लाती है ) युधिष्ठिर—(पैर धोकर तथा आचमन करके) सबसे पहले यह जल पूर्ण अञ्जलि गङ्गा के पुत्र पूज्य प्रपितामह (परदादा) शान्तनु के आत्मज भीष्म के लिये है। यह दूसरी

वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या) · पृष्ठ 321, कुल 355 में से · BharatKosha