वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

भूमिका विद्यावाचस्पति, श्री० पं० परमानन्दशास्त्री (प्रिंसिपल, राधाकृष्ण संस्कृत कालेज, खुर्जा) अये ! विद्यावारिधिनिमज्जननिर्मलीकृतान्तःकरणाः तत्रभवन्तो विद्वांसः ! विदितवेदितव्या एव भवन्तो यत् कस्यापि न चेतो रञ्जयति कविसूक्तिः ? । तदुक्तं भामहेन— धर्मार्थकाममोक्षेषु वैचक्षण्यं कलासु च । करोति कीर्तिं प्रीतिञ्च साधुकाव्यनिबन्धनम् ॥ इति । यस्य खलु मोक्षसाधनता वरीवर्त्ति तत्र किं वक्तव्यमन्यदुपयोगित्वं, मोक्षावाप्तिश्च ब्रह्मज्ञानादेवेत्यविवादम् । काव्यस्य ब्रह्मरूपत्वम्— यदेतद्वाङ्मयं विश्वमर्थमूर्त्या विवर्त्तते । सोऽस्मि काव्यपुमानम्ब पादौ वन्देय तावकौ ॥ इति । स्पष्टमेव जगतः काव्यविवर्त्तत्वं प्रतिपादयन् प्रत्याययति । एतावता जगतः काव्यविवर्त्तत्वप्राप्तावपि काव्यस्य ब्रह्मरूपत्वं कथमिति तु नाशङ्कनी- यम् । 'जन्माद्यस्य यतः' ( ब्र० सू० अ० १ पा० १ सू० २ ) इति सूत्रेण जगतः कारणस्यैव ब्रह्मत्वप्रतिपादनात् । सिद्धे चास्य ब्रह्मत्वे— न स शब्दो न तद्वाच्यं न स न्यायो न सा कला । जायते यन्न काव्याङ्गम...................॥ इत्यपि साधु सङ्गच्छते । किन्तत्काव्यमिति प्रस्तुतायामस्यां टीकायामेव विराजत इति पुनरत्र प्रदर्शनं पुनरुक्ततामेवापद्येत । तदेतत्काव्यं दृश्यश्रव्यत्वभेदेन द्विविधम् । यदुक्तं दर्पणे— दृश्यश्रव्यत्वभेदेन पुनः काव्यं द्विधा मतम् । इति । दृश्यकाव्यमेव रूपकादिशब्देन व्यवह्रियते । रूपकभेदश्च नाटकम् तदुक्तं तत्रैव— दृश्यं तत्राभिनेयं तद्रूपारोपात्तु रूपकम् । नाटकमथ प्रकरणं भाणव्यायोगसमवकारडिमाः ॥ इति ।