विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)
Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary
महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 235, कुल 493 में से
संदर्भ में पढ़ें( २१६ ) ऽलभ्यत्वादधिकं शोकमोपेति भावः । कालकूटस्याप्युत्पत्तिः समुद्रादेव जातेति पौराणिकी कथाऽत्राऽनुसन्धेया । अत्रातिशयोक्तिरलङ्कारः । भाषा उसकी सेना द्वारा रत्नादि के लेलेने से लूट लिया गया हुआ समुद्र, दुःख से, मरने का उपाय सोचते हुए अपने कालकूट नामक विष को शङ्कर ने अपने गले में रख लिया है, यह सोचकर, बहुत शोक करने लगा । अर्थात् यदि वह विष उसके पास होता तो उसके खाने से शीघ्र मृत्यु हो जाती । विद्रुमेषु समुद्रस्य कान्ताबिम्बौष्ठकान्तिषु । अराजन् राजपुत्रस्य प्रीतिपात्रीकृता दृशः ॥१७॥ अन्वयः समुद्रस्य कान्ताबिम्बौष्ठकान्तिषु विद्रुमेषु राजपुत्रस्य प्रीतिपात्रीकृताः दृशः अराजन् । व्याख्या समुद्रस्य पयोधेः कान्तानां रमणीनां बिम्बफलवद्रक्तवर्णा ओष्ठा अध- रास्तेषा कान्तिरिव कान्तिर्येषु तेषु विद्रुमेषु प्रवालेषु 'अय विद्रुमः पुंसि प्रवालं पुनपुंसकम्' इत्यमरः । राजपुत्रस्य विक्रमाङ्कदेवस्य प्रीतेः स्नेहस्य पात्रीकृता भाजनीकृताः प्रेमार्द्रा इत्यर्थः । दृशो नयनान्यराजन् शुशुभिरे लग्नानीति भावः । भाषा स्त्रियों के बिम्ब फल के ऐसे लाल ओठों के समान दिखाई पड़ने वाले समुद्र के मूंगों पर उस राजपुत्र की प्रेम भरी दृष्टि पड़ी । तेन केरलभूपाल-कीलालकलुषीकृतः । अगस्त्यमुनिसंत्रासमत्य़ाजयत पयोनिधिः ॥१८॥ अन्वयः तेन केरलभूपालकीलालकलुषीकृतः पयोनिधिः अगस्त्यमुनिसंत्रासम् अत्याज्यत ।