भारतकोश
विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary

महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished493 पृष्ठ

पृष्ठ 421, कुल 493 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 421

( ४१९ ) व्याख्या चन्दनमारुतस्य चन्दनसम्पर्केण समागतस्य दक्षिणानिलस्य दुराग्रहो दुष्टाभि- निवेशः कुप्रवृत्तिरित्यर्थः । यदयं मारुतोऽन्येषु वसन्तातिरिक्तेषु ऋतुषु पराङ्मुखो न प्रवहति । अनेन मलयानिलेन हेतुना चैत्रो वसन्तमासश्चन्द्रोदयेनेन्दुप्रकाशेन शारत्रदोषः शरत्कालिकरजनीमुखमिव 'प्रदोषो रजनीमुखम्' इत्यमरः । सुतरा- मत्यन्तमसह्यः सोढुमशक्यः । विरहिणीनां दक्षिणानिलवच्छीतलः शारत्कालिक- श्चन्द्रोदयोऽपि नितरां सन्तापजनको भवतीति भावः । भाषा यह तो दक्षिणानिल का दुराग्रह ही है कि वह वसन्त ऋतु को छोड़ कर अन्य ऋतुओ में बहता ही नही । इसके कारण से वसन्तमास चैत्र, चन्द्रमा का उदय होने के कारण से शरत् ऋतु की घाम के समान ही असह्य हो जाता है । अर्थात् विरहिणियो को बसन्त ऋतु तथा शरत् काल का चन्द्र दोनो ही सन्ताप जनक होते हैं । वियोगिनीनां किमु पापमेतन्मेधाथवा दक्षिणमारुतस्य । कदापि दिङ्मोहवशाद्यदेष न चन्दनाद्रेः परतः प्रयाति ॥९३॥ अन्वयः एतत् वियोगिनीनां पापं किमु, अथवा दक्षिणमारुतस्य मेधा यत् एषः दिङ्मोहवशात् कदापि चन्दनाद्रेः परतः न प्रयाति । व्याख्या एतत्प्रत्यक्षदृश्यमानोपद्रवः वियोगिनीनां विरहिणीनां पापं दुष्कृतपरिणामः किमु किमथवा यद्वा दक्षिणमारुतस्य दक्षिणानिलस्य मेधा धारणावती बुद्धिः 'धीर्धारणावती मेधा' इत्यमरः । यद्यस्मात्कारणादेष मलयवायुर्दिङ्मोहवशा- दिग्भ्रमकारणेन कदापि कस्मिन्नपि काले चन्दनाद्रेर्मलयपर्वतात्परतोऽन्यस्मा- त्प्रदेशान्न प्रयाति न गच्छति । भाषा यह जो विरहिणियों का प्रत्यक्ष कष्ट है वह वियोगिनियो के पापो का परिणाम है या दक्षिणानिल की मेधा का फल है ? क्योकि मलयवायु दिग्भ्रम होने से कभी भी मलयपर्वत को छोड कर अन्य स्थानों से नही बहता है ।