विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

( ४१७ ) व्याख्या हे सखि ! हे वयस्ये ! त्वया परुषै क्रूरै क्रोधोत्पादकैरित्यर्थः । वचोभिर्व- चनैर्दक्षिणस्या भवो दाक्षिणात्यो मलयाचलसम्बन्धी वायुः पवनो न विरुक्षणीयो न कोपनीयः । यद्यस्मात्कारणादय वायु कोपस्य त्वत्परुषवचनजन्यक्रोधस्य निःश्वासपरम्परा परुषवाक्यजातक्रोधोत्पन्नन क्षोभजनि श्वासपरम्परास्ताभि- पीनत्य स्थूलत्वमुष्णता तापकत्वञ्चाऽध्यास्ति प्राप्नोति । मलयानिल शीतलोऽपि विरहिणीनामुष्णतामेव वेगेन वर्धयतीति भावः । भाषा हे सखि ! तुम कटुए वचनो से दक्षिणानिलको कुपित न करो । क्योंकि यह वायु क्रुद्ध होकर लम्ब २ उच्छ्वास लेने से मोटा अर्थात् वायु में उच्छ्वास के वायु मिलने से अधिक, और गरम हो जाता है । विरहिणियो को दक्षिणानिल ठंडा होने पर भी गरम ही मालूम होता है । बाणेन हत्वा मृगमस्य यात्रा निवार्यतां दक्षिणमारुतस्य । इत्यर्थनीयः शवराधिराजः श्रीखण्डपृथ्वीधरकन्दरस्थः ॥१०॥ अन्वयः श्रीखण्डपृथ्वीधरकन्दरस्थः शवराधिराजः बाणेन मृगं हत्वा अस्य दक्षिणमारुतस्य यात्रा निवार्यताम् इति अर्थनीयः । व्याख्या श्रीखण्डपृथ्वीधरो मलयाचलस्तस्य कन्दरो दरी 'दरी तु कन्दरो वा स्त्री' इत्यमरः । तस्मिन् तिष्ठतीति श्रीखण्डपृथ्वीधरकन्दरस्थ शबराणा वनेचराणा- मधिराज स्वामी बाणेन शरेण मृग वायुवाहनरूप मृग हत्वा मारयित्वाऽस्य दक्षिणमारुतस्य दक्षिणानिलस्य यात्रा प्रवह इत आगमनमित्यर्थः । निवार्यतां प्रतिषेधनीयेत्यर्थनीय प्रार्थनीय । वायोर्वाहन मृग अत एव स पृषदश्व इति कथ्यते । 'पृषदश्वो गन्धवहो गन्धवाहानिलाशुगा' इत्यमरः । वाहनाभावे वायोरत्राऽगमनमसम्भवमिति भावः । भाषा मलयाचल की कन्दरा में रहने वाले शबरराज से यह प्रार्थना करनी २७